Studiekring
René Girard >
Online
teksten
De blindgeborene en de
ondermijning van de zonde door de Schepper
James Alison
introductie
Waar ik met jullie aan wil beginnen is hoofdstuk 9 uit
het Evangelie van Johannes op
een manier van lezen. Deze manier van lezen behelst niet zomaar een commentaar,
maar een poging om te experimenteren met het leesperspectief. Dat wil zeggen, we
vragen ons steeds af ‘Wie is deze passage aan het lezen?’, ‘Met wie
identificeren we ons?’ De reden om het zo aanpakken is om ons een duwtje te
geven - een aanzet voor het opwerpen van fundamentele morele vraagstukken, hoe
we daarover spreken, of hoe we ze op een min of meer samenhangende en
overtuigende wijze doorleven. Omdat dit een experimentele benadering is, kan ik
jullie geen grote conclusies beloven. Daarnaast wil ik zeggen dat het niet mijn
bedoeling is schandaal te wekken, maar een discussie uit te lokken waaruit een
vollere manier van Christelijk leven voort kan komen. Wat ik op deze manier
uitprobeer is een poging tot een zoektocht naar een theologische werkwijze welke
ik nog niet beheers en die, als deze verder ontwikkeld wordt, hopelijk voor ieder van
ons iets van emancipatoire waarde zal blijken te hebben.
wonder of theologisch debat?
Laten we beginnen met het lezen van Johannes 9. Op het
eerste gezicht hebben we het verhaal van een wonderbaarlijke genezing. Het is de
geschiedenis van een man die vanaf zijn geboorte blind is geweest en van Jezus
op een sabbat het gezichtsvermogen ontvangt, en van het effect van die genezing op de
mensen die ooggetuigen waren of ervan gehoord hadden. Als het verhaal in een van
de synoptische evangeliën zou hebben gestaan, zou het daarbij gebleven zijn –
aan dergelijke verhalen geen gebrek. Ik twijfel er niet aan dat op de
achtergrond van het verhaal sprake is van een historische gebeurtenis, een
genezing voltrokken door Jezus op een sabbat. Maar, het element van de
‘miraculeuze genezing’ krijgt slechts weinig nadruk, net zo min als de sabbat, –
of, eerder, de kwestie van de sabbat krijgt, zoals we straks zullen zien, wel
een zeker gewicht, maar dan wel met een aantal zeer idiosyncratisch Johanneïsche
accenten. Hoe dan ook, de strekking van dit hoofdstuk wordt bepaald door het
debat over zonde, zien, blindheid en oordeel. Daarbinnen speelt het verhaal zich
af: dit zijn de instrumenten van de edelsmid, waarmee betekenis wordt
gegeven aan het juweel van de genezing.
Laten we kijken naar het begin van het verhaal. Jezus
ziet een blindgeboren man, en zijn leerlingen vragen hem:
‘Rabbi, hoe komt het dat
hij blind was toen hij geboren werd? Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders?’
(9:2)
Jezus antwoordt hen:
‘Hij niet en zijn ouders
ook niet, maar Gods werk moet door hem zichtbaar worden.’ (9:3)
Oftewel, de hele geschiedenis die nu gaat volgen vormt
een illustratie van Jezus’ antwoord op deze vraag van zijn leerlingen. Ik
neem aan dat we deze passage allemaal weleens eerder gehoord hebben, en
waarschijnlijk zijn we bekend met het commentaar dat gewoonlijk op deze
passage gegeven wordt. Daarin wordt dan gezegd dat, indertijd, mensen de
gewoonte hadden morele oorzaken toe te schrijven aan fysieke kwalen (zoals
ziekten) of aan natuurlijke rampen (zoals aardbevingen en stormen). Met deze
tendens, eigen aan een primitief religieuze cultuur, maar nog heel sterk
aanwezig in onze eigen maatschappij – zou Jezus dan breken en in plaats daarvan
een goddelijk antwoord geven op het probleem. Deze interpretatie, hoewel
gedeeltelijk correct, gaat niet tot de kern van de zaak, die me veel
interessanter lijkt.
Laten we nu kijken naar het eind van het verhaal. De man
die blind was ziet Jezus nu, hij gelooft in de Zoon des Mensen en aanbidt hem.
Jezus zegt dan:
‘Ik ben in de wereld gekomen
om het oordeel te vellen. Dan zullen zij die niet zien, zien en zij die zien,
zullen blind worden.’ Een paar Farizeeën die bij hem stonden en dat hoorden,
zeiden:’Wij zijn toch zeker niet blind!’ ‘Was u maar blind,’ zei Jezus, ‘dan zou
u zonder zonde zijn. Maar u beweert dat u kunt zien, en dus blijft uw zonde.’
(9:39-41)
Het raamwerk van het hele verhaal is dus een discussie
over zonde. Het spreken over blind zijn en zien raakt een veel diepere
betekenislaag dan alleen maar de gezondheid van de ogen. Jezus’ slotcommentaar
is eenvoudigweg raadselachtig als we niet mee zijn gegaan met wat er ondertussen
gebeurd is. Laten we ons nu gaan bezighouden met wat er tussen de twee passages die we hier
geciteerd hebben is gebeurd.
het verhaal van een opname[1]
We hebben hier te maken met zoiets als twee met elkaar
vervlochten verhalen, het verhaal van een opname en het verhaal van een
bujitensluiting. Het verhaal van de opname is gemakkelijk te begrijpen.
Er was een man met een gebrek: de schepping in hem was nog niet voltooid, want
toen hij geboren was ontbrak aan hem het zicht. Hiermee was hij niet alleen
uitgesloten van een specifiek menselijk goed, maar, door gebrekkig te zijn,
was hij ook uitgesloten van een volle deelname aan Israel. Zijn
lichamelijke gebrek was ook een cultische belemmering, omdat alleen mensen
zonder gebrek mochten optreden als priesters in de eredienst van God (zoals voor
offers smetteloze lammeren vereist waren). Een zoon van Aäron, bijvoorbeeld, lid
van de priesterlijke kaste, mocht niet voorgaan in de eredienst als hij een
lichamelijke handicap had. Bezien vanuit een sociaal standpunt, blijft een puur
rituele uitsluiting niet alleen bij het louter lichamelijke. Aangezien rituelen
te maken hebben met het behoud van de puurheid en deugdzaamheid van de groep,
betekent dit dat als een lichamelijk gebrek een ritueel gebrek impliceerde, dit
dan eveneens een moreel gebrek impliceerde. Zo herleidden de leerlingen, net als
gewone mensen uit die tijd en omstandigheden, de lichamelijke staat van de
blinde man tot een soort moreel probleem, vanwaar hun vraag: ‘Heeft hij zelf
gezondigd of zijn ouders?’
Let op de wijze waarop de logica zich ontvouwt. Het
gebrek sluit buiten; datgene op grond waarvan deze buitensluiting plaatsvindt,
is tevens een uitsluiting uit de manier waarop de groep zichzelf als deugdzaam
ervaart; van daaruit wordt afgeleid dat datgene wat buitensluit een serieuze
morele oorzaak heeft. Op deze manier wordt het resultaat van het proces – het
feit van de deugdzaamheid van de groep uitgesloten te worden – opgevat als een
oorzaak, en wordt de oorzaak, let wel, tot schuld: ‘Wie heeft gezondigd?’ Dit
zou je inderdaad een soort logica kunnen noemen. Het is een logica die algemeen
voorkomt, en die we zonder problemen in verschillende vormen om ons heen kunnen
zien: het heet het slachtoffer de schuld geven. Als iemand mishandeld wordt, dan
moet ze iets gedaan hebben om dit uit te lokken; als zwarte mensen een lage
sociaal-economische status hebben, dan moet dit komen doordat ze in
werkelijkheid dommer en luier zijn dan anderen; als iemand AIDS heeft, dan moet
dit een straf van God zijn voor een vorm van normoverschrijdend gedrag. En zo
denken we allemaal in bepaalde situaties, met name als we kinderen zijn, en
volledig afhankelijk van onze ouders: als er thuis iets vervelends gebeurt, of
als onze ouders ruzie maken, teveel drinken, of gaan scheiden, dan is dat op een
mysterieuze wijze onze schuld. Als we ons netjes gedragen, een gelofte
doen aan God, de heilige Judas, of wie dan ook, dan zal alles netjes op zijn
pootjes terecht komen. Psychologen noemen dit ‘magisch’ denken, en op een of
andere manier moeten we daar allemaal overheen zien te groeien.
Jezus’ houding is ver verwijderd van elk magisch
denken; het is er niet alleen ver van verwijderd, maar hij geeft ons een les in
het van binnenuit ondermijnen van deze denkwijze. Hij vervolgt met het volvoeren
van een opname. Eerst spuugt hij op de grond, maakt van de klei wat modder en
zalft daarmee de ogen van de blinde man. Hier hebben we verborgen achter de
Griekse tekst een Hebreeuwse woordspeling. Klei is adamah, het is dat
waarvan God in Genesis 2:7 oorspronkelijk ‘Adam’ maakte, de mens. Dus wat Jezus
hier aan het doen is, is het voltooien van de schepping. De schepping was
voelbaar onvoltooid gebleven in de blindgeborene, en Jezus voltooit het proces
door de ontbrekende klei toe te voegen. De blinde man kan dan nog steeds niet
zien, en Jezus zendt hem naar een bassin waarin rituele reinigingsbaden
plaatsvonden. Wanneer de blinde man daar vandaan komt, begint hij te zien. De
kwestie van het bassin Siloam is interessant omdat het normaliter
geïnterpreteerd wordt als een verwijzing naar het doopwater, en, aangezien de
doop het opnameritueel bij uitstek is (of zou moeten zijn), denk ik niet dat
daar iets mis mee is. Maar wat hier van belang is, is niet de zinspeling op de
rite, maar op het opnemen: door te baden in een Joods bassin, zo laat de tekst
prachtig zien, wordt de blinde volledig opgenomen in het Joodse volk. Tot dan
toe heeft de blinde nog niets gezegd. Hij had zelfs geen stem of naam: hij is
steeds alleen maar een ‘hem’ of ‘diegene’, iemand die herkend wordt aan zijn
blindheid en zijn positie als bedelaar. Zelfs wanneer hij begint te zien,
blijven mensen het hebben over ‘hem’, tot op het moment waarop de man die blind
was interrumpeert en zegt: ‘Ik ben het’.
Vanaf dat moment verwaardigen ze zich hun woorden te
richten tot hem, en spreken hem aan als ‘jij’. Op dit punt weet hij nog
weinig van Jezus af, immers – hij heeft hem nog niet eens gezien, want in feite
was het pas bij het bassin dat hij zijn gezichtsvermogen gekregen had. In de rest van het
verhaal zijn we getuige van het geleidelijke proces waarin hij zich bewust wordt
van wie Jezus is. Als hij ondervraagd wordt zegt hij dat Jezus een profeet is:
een volstrekt redelijke conclusie. Het is hetzelfde als iemand een heilige
noemen, wanneer een van ons uit zijn handen een belangrijke genezing zou
ontvangen. De gezagsdragers betwijfelen of hij oorspronkelijk blind was en gaan
op zoek naar andere aanwijzingen om vast te stellen of hij al of niet eerder
gezien had. Zij roepen zijn ouders erbij, die erop wijzen dat hun zoon een
volwassen man is en zelf wel kan antwoorden. Opnieuw een moment van opname: nu
is hij een volwassene, kan hij voor zichzelf spreken en voor zijn eigen
handelingen verantwoordelijk zijn. Nu hij weet dat hij genezen is, wordt hij
halsstarriger tegenover zijn ondervragers: zijn antwoorden worden langer,
brutaler, en koppiger. Hij had gezegd dat Jezus een profeet was, en natuurlijk
komen de Farizeeën te voorschijn met de voornaamste profeet waar zíj voor
tekenen: Mozes.
‘Van Mozes weten we dat God
met hem gesproken heeft, maar van deze man weten we niet waar hij vandaan komt.’
(9:29)
Met een formidabele luciditeit antwoordt de man die
blind was dan:
‘Wat vreemd dat u niet
begrijpt waar hij vandaan komt, terwijl hij mijn ogen geopend heeft. We weten
dat God niet naar zondaars luistert, maar wel naar iemand die vroom is en zijn
wil doet. Dat de ogen van iemand die blind geboren is geopend worden – dat is
sinds het begin van de tijd (ek tou aiõnos) nog niet vertoond! Als die
man niet van God kwam, zou hij dit toch niet hebben kunnen doen?’ (9:30-33)
Merk op dat hier een belangrijk grammaticaal spel wordt
gespeeld. De Farizeeën gebruiken het woordje ‘wij’ om het ‘jij’ van de man die
blind was buiten te sluiten:
‘Jij bent zelf een leerling
van hem! Wij zijn leerlingen van Mozes.’ (9:28)
Oftewel hun ‘wij’ ontleent haar betekenis aan het
contrast met ‘jij’. De man die blind was gaat daarentegen niet met het spel mee,
maar spreekt in termen van een ‘ons’, zichzelf onder de Farizeeën rekenend:
‘We weten dat God niet naar
zondaars luistert, maar wel naar iemand die vroom is en zijn wil doet’ (9:31)
Oftewel, hij gaat uit van wat hij, objectief gezien, met
de Farizeeën deelt, het feit namelijk dat hij net als de Farizeeën een zoon van
Mozes is, wat zijn positie bijzonder interessant maakt:
‘Dat de ogen van iemand die
blind geboren is geopend worden – dat is sinds het begin van de tijd nog niet
vertoond!’ (9:32)
Let op de woorden die Johannes gebruikt: sinds het begin
van de tijd betekent: sinds de schepping van de wereld. Alleen de Schepper zou
deze voltooiing van de schepping kunnen volbrengen, en als Jezus niet uit de
Schepper was zou hij niet in staat geweest zijn tot deze daad van voltooiing van
de schepping. De volle betekenis van de klei, de adamah,
is doorgedrongen
tot de man die blind was: in zijn persoon heeft God de
schepping van Adam voltooid. Van een tweederangs persoon zonder stem of
deelname, is hij nu een opgenomen volwassene, iemand die bovendien een goed
uitlegger van de dingen Gods is. Kort daarna komt Jezus naar hem toe en vraagt
hem of hij gelooft in de Zoon des Mensen. Aangezien de man die blind was Jezus
nog nooit gezien heeft, herkent hij degene die hem genezen heeft niet. Jezus
maakt zichzelf bekend, en de man die blind was werpt zichzelf voor hem in
aanbidding ter aarde. Van een theoretische erkenning dat deze man uit God moest
komen om in staat te zijn het werk van de schepping te voltooien, is hij gekomen
tot een volledige erkenning van God in zijn leven. Nu is hij de voltooide mens,
wat we noemen, een Christen: deze twee dingen gaan samen. De Christen is degene
die erkent dat het door Jezus is, dat ze tot voltooiing van haar schepping is
gekomen, en om deze reden steeds verder in het leven van God wordt binnengeleid,
wat wil zeggen, opgenomen in een leven zonder einde.
het verhaal van een buitensluiting
Tot zover het verhaal van de opname. Maar we zijn pas
halverwege. Ook is er, en de twee verhalen zijn met elkaar verweven, het verhaal
van een buitensluiting. De blinde begint als buitengeslotene. Tot zover geen
probleem. Voor de voorbijgangers is hij niet meer dan aanleiding tot
nieuwsgierigheid, zij mogen zich verwonderen over de mysteriuze gronden van de
morele oorzaken van lichamelijke handicaps. De gevestigde orde heeft geen
probleem met het bestaan van buitengesloten mensen. Zoals we zullen
zien, is ze daar eerder van afhankelijk. Naarmate onze blinde man opgenomen wordt roept
hij eerst nieuwsgierigheid op en vervolgens afwijzing.
Eenmaal genezen wordt de man die blind was naar de
Farizeeën gebracht. Deze personages hebben bij Johannes onmiddellijk een
criterium op basis waarvan beoordeeld kan worden of de genezing van God kwam of
niet. De genezing was voltrokken op een sabbat, dus het kan niet van God komen.
Dit bezwaar nu is van groter belang dan het lijkt. Van God wordt in Genesis
gezegd dat hij, na het scheppen van alles, rustte op de sabbat. Dus het gebod dat mensen verplicht
op de sabbat te rusten is een strikte aansporing om God na te volgen. En degene
die niet rust op de sabbat is een zondaar, omdat hij noch gehoorzaam is aan God,
noch Hem navolgt (wat op hetzelfde neerkomt). Ook hier zien we een element van
Johannes’ denkwereld. In Johannes 5 geneest Jezus
op de sabbat
een kreupele, en de gezagsdragers berispen hem daarvoor.
Jezus verklaart tegenover hen:
‘Mijn Vader werkt aan één
stuk door, en daarom doe ik dat ook.’ (Johannes 5:17)
Het antwoord is compacter dan het lijkt. Het bestaat uit
een formele ontkenning dat God rust op de sabbat, alsmede een bevestiging dat de
schepping nog voltooid moet worden, en het is hierom dat Jezus het werk van het
brengen van de schepping tot voltooiing voortzet. Terug in Johannes 9 merken we
op dat, wanneer de leerlingen Jezus aan het begin van het verhaal vragen wie er
gezondigd heeft, zo dat de man blind is geboren, zij ten antwoord krijgen dat
noch hij noch zijn ouders hadden gezondigd, maar dat:
‘Gods werk moet door
hem zichtbaar worden.’ (9:3)
Dat wil zeggen, voor Johannes gaan de kwesties van de
sabbat, de genezing, en het voortzetten van de schepping absoluut samen. Het
doel van de genezing op een sabbat is het zichtbaar maken van Gods voortdurende
scheppingskracht bemiddeld door Jezus. De reactie van de Farizeeën is om
dezelfde reden een teken van diepe onenigheid met Jezus over wie God is en hoe
God handelt. Ofwel de sabbat dient om een scheiding aan te brengen tussen
degenen die haar naleven, en derhalve goed zijn, en degenen die dat niet doen en
dus niet goed zijn. God wordt hiermee omlijnd door (wat ook betekent beperkt
tot) de Wet. Ofwel, daartegenover, is de sabbat een symbool van de nog
onvoltooide schepping, en biedt het God de gelegenheid om zijn goedertierendheid
aan mensen te openbaren, en wordt God begrepen in de uitbundigheid van zijn
scheppende kracht.
De Farizeeën beseffen dat dit het geschilpunt is waar de onderlinge
onenigheid vandaan komt. Voor sommigen geldt:
‘Zo iemand komt niet van
God, want hij houdt zich niet aan de sabbat.’ (9:16)
Voor anderen:
‘Hoe zou een zondig mens
zulke wondertekenen kunnen doen?’ (9:16)
Datgene waar de Farizeeën allerminst op zitten te
wachten, is begonnen zich te voltrekken: een onderlinge verdeeldheid die hen
belet gezamenlijk op te treden, want binnen hun groep bestaan er twee diametraal
tegenovergestelde posities. Wat is de snelste manier om een dergelijke
verdeeldheid te overwinnen? Zolang ze te maken hebben met een man die
ontegenzeggelijk genezen is, zullen de twee interpretaties van deze genezing -
dat het van God afkomstig is, of dat het niet van God afkomstig is (maar in
plaats daarvan de vrucht van een of andere duivelse misleiding) - blijven
bestaan. Het probleem kan niet opgelost worden in termen van een redelijke discussie. Dus moet het probleem van de genezing snel afgehandeld
worden door te ontkennen dat het ooit gebeurd is. Indien de man vanaf zijn
geboorte niet werkelijk blind was geweest, dan kan hij ook niet genezen zijn, en
is er dus geen probleem. Dus stellen ze voor dat er geen genezing heeft
plaatsgevonden, en worden de ouders van de man die blind was erbij geroepen om
uit hun mond ‘de waarheid’ over hun zoon te vernemen – dat wil zeggen, dat hij
niet blind was en nooit blind is geweest.
Stel je de reactie van de ouders voor. Ze weten heel
goed dat hun zoon blind was, en dat hij dat nu niet meer is. Maar het laatste
wat ze willen, zoals iedereen die een dosis gezond verstand bezit, is verzeild
raken in een groep verontwaardigde mensen die tekenen vertonen er behoefte aan
te hebben lucht te geven aan hun rechtschapenheid. Dus de ouders beperken hun
antwoord tot een minimum: dat hun zoon inderdaad blind was geboren, en dat ze
geen idee hebben hoe het kan zijn dat hij nu ziet. Wat ze willen is zo snel
mogelijk ontkomen aan deze potentieel gewelddadige kring, en ze laten hun zoon
in het midden daarvan achter, maar in een nieuwe gedaante: als een volwassene
die zelf in staat zal moeten zijn uit te leggen wat er met hem gebeurd is. Ze
slagen er dus in te ontkomen aan de dreiging door de groep ‘rechtschapenen’ uitgekozen te worden
tot slachtoffer, door hun zoon daarvoor in de plaats te
stellen.
De eerste poging van de groep Farizeeën om aan het
probleem te ontkomen door de werkelijkheid te ontkennen, door net te doen alsof
het probleem er niet is, liep op niets uit. Nu moeten ze bij de ontvanger van de
genezing terecht om van hun probleem af te komen. Ze hergroeperen zich voor deze
nieuwe uitweg, en roepen de man die blind was bij hen. Op dit punt slaan ze een
plechtige, juridische toon aan, zoals het ernstige heren betaamt, die met hun
kennis van rechtskundige aangelegenheden zware kwesties te bespreken hebben. Ze
beginnen met het presenteren van hun uitgangspunt aan de man die blind was: er
bestaat geen twijfel over dat die man (dat wil zeggen Jezus) een zondaar is. Dus
begoochelen ze de man die blind was met de geëigende wettelijke frase, ‘Prijs de
Heer’, wat betekent: neem dit feit plechtig aan.[2] Merk op hoe ze verder
gaan. Zij waren niet in staat om hun eenheid op de gemakkelijkste wijze te
herstellen, door het te laten voorkomen dat de genezing nooit zou hebben
plaatsgevonden. Ze moeten erkennen dat er in ieder geval íets gebeurd is. Nu
komt het er voor hen op aan om tot een unanieme en plechtige eenstemmigheid te
komen betreffende de interpretatie van wat er in feite gebeurd is. Het is alsof
ze zouden willen zeggen: ‘Houd jij je genezing bij je, want dat je genezen bent,
daar komen we niet omheen, maar, alsjeblieft, geef toe dat de genezing uit een
kwade bron komt. Ofwel, het doet er niet wat er precies gebeurd is zolang je het
met ons eens bent over de interpretatie. Op deze manier zullen we erin slagen
onze eenheid te bewaren, en kun jij ook deel gaan uitmaken van de groep, en bij
ons gaan horen.’
De man die blind was antwoordt met een van geweldigste
regels uit onze hele religieuze traditie, een regel die we wellicht veel
serieuzer zouden moeten nemen:
‘Of hij een zondaar is weet
ik niet, maar één ding weet ik wel: ik was blind en nu kan ik zien.’ (9:25)
Dat wil zeggen, de man die blind was toont een gezond
gebrek aan belangstelling voor de morele dimensie van de hele kwestie, ofwel een
gezonde vorm van agnosticisme. In plaats daarvan blijft hij bij wat
ontegenzeggelijk goed is: een evidente verandering in zijn leven.
Tegelijkertijd, in het tonen van zijn agnosticisme,
weigert hij samen te spannen tegenover degene die hem genezen heeft. Dit
betekent dat hij weigert zijn ouders na te volgen. Zij hadden hem in het centrum
van de kring achtergelaten, als een mogelijk doelwit van de rechtschapenen. Hij
zou hetzelfde gedaan kunnen hebben door over Jezus te zeggen ‘Ja inderdaad, hij
is een zondaar.’ Op die manier zou hij er zowel in geslaagd zijn zijn
zicht te behouden als te ontkomen aan de plaats in het centrum van de
kring, Jezus op die plaats achterlatend als de enige die de gramschap van de
groep over zich af zou roepen, terwijl hijzelf lid van de club zou worden. Om
dit te bereiken zou hij onder ede een valse getuigenis af moeten leggen - hij
had immers een plechtig gelofte afgelegd - maar aan mensen die bereid zijn om
een valse getuigenis af te leggen als de situatie er om vraagt heeft het nooit
ontbroken.
De man die blind was weigert zich te hullen in de
interpretatie waar de groep naar dingt, zodat de groep een andere uitweg uit het
probleem moet zien te vinden. Aangezien hij vanwege zijn vroegere status als
blinde bedelaar onwetend is, is er wellicht een klein detail in de concrete
wijze waarop de genezing zich voltrokken heeft op grond waarvan de Farizeeën tot
de gewenste interpretatie zouden kunnen komen. Dus vragen ze hem opnieuw wat het
was dat Jezus had gedaan. Mogelijk zou er in de beschrijving van de handeling
iets ontdekt kunnen worden wat op formele gronden zondig is, iets wat hen in de
gelegenheid zou stellen om de handeling als een zonde voor te stellen – nu ze
niet meer kunnen rekenen op de steun van de solidariteit van de man die blind
was. De details hadden ze al gehoord, maar misschien is het mogelijk door nog
een keer over alle aanwijzingen heen te gaan elementen van hekserij aan het
licht te brengen, of wat dan ook dat hen zou kunnen doen zeggen: ‘Zie je wel!
Hij deed iets slechts waar iets goeds uit voorkwam, dus de genezing kan niet van
God afkomstig zijn.’
Dit is het moment waarop de man die blind was de groep
belachelijk begint te maken om hun steeds gedetailleerdere pogingen een
juridische interpretatie voort te brengen op grond waarvan ze hun eenstemmigheid
kunnen handhaven. Hij vraagt hen of ze zelf geen leerlingen van Jezus willen
worden. Immers, een nauwgezet onderzoek naar de manier waarop een wonder
verricht is, kan gemotiveerd worden door een vleiende begeerte te imiteren met
als doel hetzelfde tot stand te brengen, maar ook, zoals in dit geval, door de
afgunstige begeerte om zich van het object van de jaloezie te ontdoen. Het is
deze opmerking die het spervuur aan beledigingen veroorzaakt. Merk op dat ze hem
tot op dit punt nog niet beledigd hebben, en, als we iemand uit de groep ter
zijde zouden nemen en hem zouden vragen waar ze mee bezig zijn, zou hij
waarschijnlijk hebben uitgelegd dat hij begaan was met de man die blind was.
Want, de arme man had helemaal niets verkeerd gedaan: hij was het slachtoffer
van het kwaad van iemand anders (in dit geval Jezus), en hij heeft geen benul
van het gevaar waarin hij verkeert. De kern van het vraagstuk is deze: indien
hij alleen maar overtuigd zou kunnen worden om wat hem overkomen is te
interpreteren met de zekerheid die ze hem aanbieden, dan zal hij veilig zijn,
horend bij de groep van de good guys. Geen probleem. De ondervraging
wordt uitgevoerd voor zijn eigen bestwil en ze willen hem, tot op het laatste
moment, redden. Pas als ze zich gewaar beginnen te worden dat de man die blind
was de oprechtheid van hun pogingen hem op het juiste pad te brengen niet
respecteert, beginnen ze hem te maltraiteren. Dit vangt aan wanneer zij merken
dat, hoewel hij formeel niet een van Jezus’ volgelingen is - hij kende hem
immers niet eens - hij zich onafhankelijk van de groep rechtschapenen en hun
meningen opstelt. En het is hierom dat hij tot mikpunt van spot wordt: ‘We
hebben redelijk met hem proberen te praten; we hebben naar iedere mogelijkheid
gezocht om hem de juiste weg te tonen, maar hij volhardde in zijn dwalen.’ Van
zoetgevooisde woorden komen zij tot beledigingen.
De eerste stap in dit proces is de militante bevestiging
van de deugdzaamheid van de groep en de veiligheid in hun overtuigingen: dit is wat
hen in staat stelt een eenheid te vormen. De man die blind was is er in geslaagd
het probleem van hun geschillen op te lossen door het hen mogelijk te maken zich
in hun beledigingen jegens hem te verenigen. Daarvóór waren ze niet in staat op
een overtuigende manier ‘wij’ te zeggen omdat er onder hen
interpretatieverschillen waren. Nu zijn ze samen en produceren ze een glanzend
‘wij’, contrasterend met een welomlijnd ‘zij’:
‘Je bent zelf een leerling
van hem. Wij zijn leerlingen van Mozes. Van Mozes weten we dat…’ (9:28)
Terwijl ze in de eenheid die ze aan het opbouwen zijn
steeds razender worden, wordt degene in hun midden die elk moment het
slachtoffer kan worden op wie zij hun woede zullen koelen – steeds helderder, en
komt te voorschijn met belangwekkende theologische argumenten die beter passen
bij een geleerde dan bij een bedelaar. Het oog van de orkaan is een centrum van
vrede en openbaring, terwijl de op uitbanning gerichte razernij ten top stijgt:
de man die blind was legt heel duidelijk uit dat de bron van zijn genezing
zonder problemen aangewezen kan worden. God zou niet door Jezus hebben gehandeld
als Jezus een zondaar zou zijn, en het is nog nooit gehoord dat iemand in staat
was ‘ex nihilo’ een scheppingsdaad te verrichten behalve van God alleen, waaruit
afgeleid kan worden dat:
‘Als die man niet van God
kwam, zou hij dit toch niet hebben kunnen doen?’ (9:33)
De logica is onberispelijk, maar we zijn het stadium
waarin logica er toe doet voorbij. De meest expliciete openbaring voltrekt zich
in de tornado van de uitbanning. De ‘rechtvaardigen’ zijn niet langer
geïnteresseerd in argumenten: ze hebben nu wat ze wilden hebben, hun eenheid als
groep, en van losse beledigingen komen ze tot een recht toe recht aan
beschrijven van de man die blind was als iemand die absoluut met zonde
samenvalt. Hierom is hij een besmettelijk element, en verdrijven zij hem.
Let op hoe het werkt. Het is niet zo dat zij, op
onafhankelijke wijze tot de conclusie komen dat de man in zonde gedompeld is, en
derhalve, na lang en rijp beraad besluiten hem buiten te gooien. Eerder, het
mechanisme op basis waarvan ze hun eenheid opbouwen gaat gelijk op met de
beschrijving van de man als zonde en met zijn verbanning. Hij had nooit
uitgebannen kunnen worden als hij geen zonde was, en hij zou geen zonde zijn als
het niet nodig was geweest hem uit te bannen. We zijn terug in het magische
denken: als iemand buitengesloten wordt, bijvoorbeeld omdat hij blind is, dan
moet er ergens van zonde sprake zijn. We zijn geen stap vooruitgekomen.
het ondermijnen van de zonde
Tot zover het verhaal van de uitbanning. Jullie zullen hebben
opgemerkt dat het verhaal van de opname en het verhaal van de buitensluiting
niet los van elkaar staan maar met elkaar verweven zijn, en dat het verhaal van
de opname zich voltrekt in het hart van het verhaal van de buitensluiting, en
het zelfs daartoe aanzet. Op dezelfde manier zorgt het verhaal van de
buitensluiting dat het verhaal van de opname zich voltrekt. Het is in het hart
van het uitbanningsmechanisme, op het moment dat hij het aan het ondergaan is,
dat de man die blind was werkelijke tot inzicht komt in wat er heeft
plaatsgevonden, en wie Jezus is.
Welnu, de laatste zinnen van Jezus over blind zijn en
zien, blijken exact een commentaar te zijn op dit dubbele verhaal van opname en
buitensluiting. Op de eerste plaats zegt Jezus dat hij in de wereld is gekomen
om een rechtszaak, een oordeel, of een onderscheidingsvermogen te openen. Elk
van deze woorden volstaan. Deze rechtszaak, dit oordeel, iets dat pas met zijn
dood verwerkelijkt zal worden, bestaat uit het van binnenuit ondermijnen van wat
de wereld verstaat onder zonde, goedheid , rechtvaardigheid.[3]
Zo, beginnend met zijn dood, zullen deze gebeurtenissen begrepen worden vanuit
het standpunt van degene die is buitengesloten, en niet van degenen die
buitensluiten. Het is het onschuldige slachtoffer dat tot rechter wordt
aangesteld, juist als slachtoffer. Degenen die onder het oordeel staan zijn
diegenen die meenden dat zij het waren die oordeelden. Het verhaal van de
blindgeboren man heeft dus betekenis als een profetisch commentaar op wat Jezus
staat te gebeuren, en hoe hetgeen Jezus overkomt zal gaan functioneren. Het zal
functioneren als iets dat het voor de rechtvaardigen, de goeden, degenen die
menen te zien, onmogelijk zal maken hun goedheid nog langer te handhaven door
het uitsluiten van mensen die zij als kwaad, zondig of blind zien. We hebben het
over hetzelfde mechanisme dat het voor Argentijnse of Chileense juntaleden
onmogelijk heeft gemaakt een rustig geweten te houden over wat ze tijdens hun
dictaturen gedaan hebben, hoeveel amnestie en dispensatie ze ook ontvangen
hebben. Want nu, sinds een vaag gerucht over de dood en verrijzenis van Jezus
zich verspreid heeft, wat tevens een herdefinitie is van wie, vanuit het
slachtoffer gedacht, rechtvaardig is, van God is, kunnen ze hun bevroeden niet
meer verdoezelen dat hun eigen slachtoffers, die ze vanuit vliegtuigen in zee
hebben geworpen, onschuldig waren. Uiteindelijk legt de ideologie van de
nationale veiligheid, samen met alle argumenten over de intrinsieke perversiteit
van communisten, het af tegen het ooit militante geloof dat zíj de goeden waren,
en de slachtoffers de slechteriken.[4]
Dit alles houdt in dat, voor Jezus, het dubbele verhaal
van buitensluiting en opname niet zomaar iets interessants is, maar
paradigmatisch voor het proces van de ondermijning van de zonde van binnenuit.
Laten we er nog eens naar kijken. Degene die blind was kwam er toe te begrijpen
wie God is, hoe hij werkt, hoe zijn scheppende levendheid voortdurend het goede
verlangt, de groei en het leven van de mens. En de blinde man is daar zonder
meer ontvankelijk voor: hij doet niets om zijn gezichtsvermogen te winnen of te verdienen.
Het groeit juist in het midden van het uitbanningsmechanisme, vasthoudend aan
een basisgevoel van rechtvaardigheid: je noemt iemand niet kwaad die iets goed
heeft gedaan, evenmin verklaar je je solidair met degenen die hem kwaad willen
noemen. Dat is alles. Degenen die uitbannen groeien op hun beurt net zo goed,
alleen, ze groeien in het vinden van hun veiligheid en in de overtuiging van hun
gerechtigheid, goedheid en eenheid, tot in die mate dat het
uitbanningsmechanisme door hen heen tot werking komt. De uitkomst is de zonde op
zijn kop. Zonde houdt op een bepaald gebrek te zijn, iets dat iemand kennelijk
buiten de groep der rechtschapenen sluit, en wordt tot deelname in het
uitsluitingsmechanisme.
God herkent iemand die op een bepaalde manier onvolkomen
is en heeft geen enkel probleem om hem tot de volheid van de schepping te
brengen. Het probleem zit bij hen die denken dat zij zelf volkomen zijn, en dat
de schepping, in ieder geval in hun geval, voltooid is. Om dezelfde reden denken
zij dat die goedheid bestaat in het onderhouden van de gevestigde orde met de
middelen zoals we hebben gezien: deugdzaamheid bestaat bij de eenheid van de groep,
ten koste van, en in contrast met, de buitengesloten boze. De rechtschapen leden
van de groep, denkend dat ze zien, worden blind precies door vast te houden aan
de orde die ze menen te moeten verdedigen. Waarmee we een vluchtige indruk
krijgen van de diepere betekenis van de sabbat in Johannes. De sabbat is het
symbool van de nog onvolmaakte schepping. Ofwel we grijpen ernaar, maken het tot
een criterium voor het onderscheid tussen goed en kwaad, in welk geval we
weerstand bieden aan God die alleen in staat is, zonder ooit te rusten, zelfs de
dingen die niet zijn tot zijn te brengen. Ofwel we ontvangen de scheppende
goedheid van God welke ons tot volheid draagt. Zonde is weerstand, in de naam
van God, tot het scheppende werk van God dat ons allen zoekt op te nemen.
Welnu, deze ondermijning van de zonde lijkt me veel
belangrijker dan gewoonlijk verondersteld wordt. Sta me toe om haar
uitgekristalliseerde definitie te herhalen. Zonde houdt op een gebrek te zijn
dat uitsluit, en wordt tot deelname in het uitsluitingsmechanisme. Als
ik er zo lang over gedaan heb hier te komen, is dat omdat ik wilde dat het
duidelijk zou zijn dat het hier niet gaat om een voorbeeld van grootmoedigheid,
of vrijgevigheid, of een gebrek aan gestrengheid van de kant van Jezus, maar om
iets veel krachtigers. We hebben het over een diepe, theologische oefening
welke, juist áls een theologische oefening, het woord van God is. Dit betekent
dat we iets heel fundamenteels aangereikt krijgen: geen wet, of morele
vermaning, maar een opnieuw gemunte betekenis van zonde. Voor mensen is zonde
het ene, voor God is het iets anders, niet iets dat simpelweg afwijkt van de
menselijke versie, maar iets dat haar volledig en van binnenuit ondermijnt.
Wat ons aangereikt wordt, laat het me nog een keer
opmerken, is noch een wet, noch een vastgesteld criterium, noch een verklarende
theorie, maar een dynamisch verhaal, het verhaal van een opname en een
uitsluiting. En het is het dynamische verhaal waarin de richtlijn voor het
beoordelen van morele handelingen, dat wil zeggen, de handelingen van mensen,
verkondigd wordt. Het is verder niet iets dat we kunnen
begrijpen, of van buiten leren, want het gaat om het expliciet maken van een
mechanisme van betrokkenheid. Dit is wat belangrijk is: het verhaal zelf werkt
als een subversief element. Als dit verhaal het woord van God is, dan werkt het
woord van God in ons midden als een element dat voortdurend onze noties van
orde, goedheid, helder moreel inzicht, et cetera ondermijnt. En moreel leven,
blijkt iets veel subtielers te zijn dan een zich ingraven om deze of gene positie van
onweersprekelijke goedheid te verdedigen. Laten we deze subtiliteit nog
wat verder onderzoeken.
van waaruit lezen we het verhaal?
Wanneer je kijkt naar het verhaal van de blindgeborene,
als je het oppervlakkig leest, dan is het van het begin af aan duidelijk dat er
een goederik en een paar slechteriken zijn. Om Jezus even ter zijde te houden,
is er een blinde man, de goederik, en zijn er de Farizeeën, de slechteriken.
Normaliter ligt al onze sympathie bij de man die blind was, en geldt onze
gerechtvaardigde minachting de Farizeeën. Dat we onszelf aan de zijde van het
slachtoffer scharen, is een soort culturele verplichting. En deze culturele
verplichting kan uiterst belangrijk zijn. In feite, voor degenen die zich door
de heersende sociale en morele orde buitengesloten voelen, of behandeld voelen
als iemand aan wie iets schort, is het van onmetelijk belang te ontdekken dat
dit gevoel van buitengesloten zijn of iets te kort komen niets te maken heeft
met God. Het is puur een sociaal mechanisme, en God wil ons liever opnemen en
tot volheid van leven dragen, iets wat waarschijnlijk een schandaal zal
veroorzaken bij de aanhangers van de heersende orde. Inderdaad, het lijkt me dat
deze culturele verplichting uitermate belangrijk is, en ik ken niemand die niet
op een of andere manier in staat is zich ergens in haar leven met slachtoffers
te identificeren. Het probleem is dan dat dit ‘zich identificeren met het
slachtoffer’ als een wapen gebruikt kan worden om anderen mee te slaan. De
slachtoffers worden de groep der ‘rechtschapenen’ om de arme Farizeeën buiten te
sluiten – en aan Farizeeën als doelwit van spot ontbreekt het nooit.
Het komt me voor dat Johannes 9 ons verder brengt
dan deze omkering van rollen die het kennelijk voortbrengt. We vinden het, om
culturele redenen die, God zij dank, onstuitbaar zijn, gemakkelijk ons met de
buitengeslotene te identificeren, en moeilijk om ons met de ‘rechtschapenen’ te
identificeren. Juist hierom lijkt het me dat dit hoofdstuk een extra inspanning
van ons vergt (die ik nog nauwelijks heb gemaakt) om het verhaal met iets als
sympathie voor de Farizeeën te lezen. Zouden we het hierbij laten, dan zouden we
niets van de kracht van het verhaal in ons opnemen totdat we ons gerealiseerd
hebben hoe het onze bestaande noties van goed en kwaad door elkaar schudt. In
een wereld waarin niemand het standpunt van het slachtoffer begrijpt, zou het
juist zijn aan de kant van het slachtoffer te staan. Maar we leven in een wereld
waarin hoegenaamd niemand ‘uit de kast komt’ als Farizeeër of hypocriet, en ik
denk dat de weg naar morele vorming in deze richting wijst.
Ik heb onderstreept hoe het verhaal functioneert als een
ondermijning van de notie van zonde van binnenuit. Dit staat vast, en deze
intuïtie moeten we nooit loslaten. Maar: het ondermijningsproces strekt nog veel
verder. Dit is omdat het buitengesloten slachtoffer, dank zij deze ondermijning,
toegang krijgt tot de mogelijkheid te spreken - om over zichzelf te praten en
over God. Echter, precies op dat moment, moet hij leren zijn eigen spreektrant
te ‘ont-farizeeën’. Zodra hij toegang krijgt tot het woord, houdt hij op de
buitengeslotene te zijn, en moet hij leren hoe niet een uitbanner te worden. Dit
is het mooie van het ontlenen van een moraal aan een vertelling, in plaats van
aan wetten of deugden. Het verhaal kent twee posities: die van het slachtoffer
en die van de uitbanners, net zoals er in het verhaal van de verloren zoon de
‘kwade’ broer is aan wie vergeving geschonken wordt, en de ‘goede’ broer die
nooit heeft gezworven, en zijn behoefte aan vergeving niet kent. We vatten de
kracht van het verhaal niet, noch haar eis als goddelijke ondermijning van het
menselijke, als we ons niet met de twee posities tegelijkertijd
identificeren.
Ik denk niet dat er iemand is die niet gedeeltelijk
buitengesloten wordt en gedeeltelijk een buitensluiter is, in wie de twee polen
van dit verhaal niet samengaan. Want, zodra we toegang hebben tot het morele
woord (iets wat op zijn minst voor ons allen, die iets van theologisch
onderricht genieten, tot op zekere hoogte het geval is) zijn we niet in staat
onze ‘goedheid’ op te vatten als buitengeslotenen. In plaats daarvan moeten we
beginnen onszelf te bevragen over de medeplichtigheid van ons woordgebruik –
bovenal van ons godsdienstige en theologische woordgebruik – aan de schepping
van een buitensluitende goedheid.
Daarom denk ik dat het belangrijkste voorschrift van het
Nieuwe Testament met betrekking tot het morele debat, en het gaat om een
tweevoudig heilig voorschrift, te vinden is op een van de verrassend weinige
plaatsen waar Jezus de Hebreeuwse geschriften met absolute instemming citeert –
en hij citeert het twee keer. De kernregel voor degenen die proberen gebruik te
maken van het godsdienstige woord in een morele betekenis - en er bestaat geen
moraaltheologie waarin daar geen sprake van is - is:
‘Overdenk eens goed wat dit
wil zeggen: barmhartigheid wil ik, en geen offers.’ (Mat 9:13)[5]
Merk op dat dit nu geen voorschrift meer is voor de
Farizeeën alleen, maar dat het, zo te zeggen, een programmagids is voor iedereen
die tracht moraaltheologie te bedrijven. Goed zijn kan nooit volstaan zonder de
inspanning om, stap voor stap, en in de werkelijke omstandigheden van het leven,
te leren het religieuze en morele woord te scheiden van een
uitbanningsmechanisme, iets wat menselijke slachtoffers vraagt - dit om er
woorden van barmhartigheid van te maken, woorden die vrijspreken, bevrijden, die
het mogelijk maken de schepping tot voltooiing te brengen. En dit betekent dat
er geen toegang tot goedheid is die niet door de ontdekking van onze
medeplichtigheid aan hypocrisie heengaat. Want alleen als we ons met de
‘rechtschapenen’ uit het verhaal identificeren realiseren we ons hoe ‘goed’ hun
procedure was, hoe zorgvuldig, scrupuleus, en hoe vasthoudend aan de wet ze
waren, en dus ook, hoe catastrofaal onze goedheid kan zijn, als we niet, stap
voor stap, leren hoe te ontkomen aan de vereenzelviging met het
constructiemechanisme van de eenheid van de groep door het buitensluiten van wie
dan ook als kwaad wordt gezien.
van roddel tot evangelie
Ik wil afsluiten met een geschiedenis die me
verbijstert, een geschiedenis uit het recente verleden en uit een andere
cultuur. Desalniettemin is het een verhaal waaruit we allemaal wat nectar kunnen
opzuigen. Het verhaal waar ik naar wil gaan kijken is wat zich een paar jaar geleden
rondom de Kardinaal Aartsbisschop van Wenen heeft
afgespeeld. De afstand van het verhaal tot onze levens maakt dat we het zonder
al te heftige emoties kunnen beschouwen. Om te beginnen moet ik zeggen dat ik
niemand die bij het verhaal betrokken is persoonlijk ken, en dat ik niet meer
informatie heb over de waarheid in deze zaak dan dat wat aangereikt wordt door
de massamedia, waarin niet altijd het hele verhaal verteld of de echte kern
wordt weergegeven. Dat wil zeggen, ik ben niets anders dan de ontvanger van een
stukje kerkelijke roddel, onderdeel van – zoals ik me voorstel dat we allemaal
zijn – die massa flapperende, roodwordende oren. Hierdoor kan niets van wat ik
zeg begrepen worden als een poging de ware toedracht te achterhalen, maar moet
in plaats daarvan begrepen worden als een poging iets sacrificieels, de roddel,
te transformeren naar iets barmhartigs, het Evangelie. Laten we zien of we het
voor elkaar krijgen; en natuurlijk is dit alleen maar een oefening, en daarom
vatbaar voor elke verbetering of ontwikkeling die u zou willen suggereren.
De details van het verhaal zijn, naar het schijnt, de
volgende: rond Pasen 1995 beweerde een zevenendertig jarige man in het openbaar
dat hij twintig jaar eerder herhaaldelijk seksueel contact had gehad met de man
die later de Kardinaal Aartsbisschop van Wenen zou worden. Twintig jaar eerder
was de aanklager zeventien jaar oud, een minderjarige, in ieder geval in
wettelijk opzicht – hoewel het oordeelsvermogen van zeventienjarigen in seksuele
kwesties in sommige gevallen groter is dan de wet ons doet geloven. Twintig jaar
geleden bezat de Kardinaal niet een dergelijk verheven positie maar was, als ik
me niet vergis, een Benedictijnse overste. Welnu, ofwel de beschuldigingen
zijn vals, ofwel ze zijn terecht. Als de beschuldiging vals is, dan is het
morele vraagstuk vrij duidelijk: de Kardinaal is een slachtoffer van smaad. En
de smaad is bijzonder verwoestend, omdat dergelijke ontmaskeringen van een
stukje kerkelijke hypocrisie in al onze genootschappen met een zeker wellustig
genoegen ontvangen worden. Een genoegen dat, moet gezegd worden, niet vreemd is
aan de Evangelie-passages zoals we die zojuist bestudeerd hebben. Het is
een genoegen waarvan men zich niet zomaar af kan doen door het kwaad te noemen.
Dat wil zeggen, ik stel me voor dat de eerste reactie van een groot aantal
mensen, zoals die van mij en tegen de regels van de burgerlijke wetgeving in,
was om de schuld van de beklaagde aan te nemen. En dit omdat het geen geheim is
dat de monoseksuele clericale wereld, net zoals de monoseksuele militaire wereld
of de wereld van de politie, als zoiets nog bestaat, ertoe neigt om een
uitgebreide en gestructureerde homoseksuele schaduwwereld voort te brengen. Het
gevolg van een beschuldiging als deze, is hierom bijzonder wreed, omdat het in
aarde valt waarin mensen sterk geneigd zijn het te geloven. Dat wil zeggen,
modder van dit type, zal, eens gegooid, of het nu terecht is of niet, altijd
blijven kleven.
In het geval van een valse beschuldiging is de morele
kwestie, zoals ik zei, vrij duidelijk. De Kardinaal is een slachtoffer, en de
aanklager een steniger. We zouden ons kunnen afvragen waarom de aanklager de
stenen heeft gegooid, uit boosaardigheid of geestelijke gestoordheid. Hoe dan
ook, het zou zaak zijn de aanklager op een barmhartige manier te behandelen,
zonder mee te gaan doen in zijn spel. Als alles aan het licht is gebracht, zou
het kunnen resulteren in de zuivering van de Kardinaal en de veroordeling van de
aanklager.
Laten we ons nu het tegenovergestelde voorstellen,
zonder enige poging te weten of het waar of niet waar zou zijn. Laten we ons
voorstellen dat de beschuldiging waar is. Een 37-jaar-oude man zegt dat hij een
reeks seksuele contacten heeft gehad met een man die vele jaren ouder was, en
die, twintig jaar geleden in een zekere positie van moreel gezag stond.
Wanneer hij zijn uitspraak doet, gaat de aanklager, zo ver ik weet, niet
speciaal in op het eventuele trauma dat hij in zijn tedere jeugd door deze
ervaring opgelopen zou zijn, hoe verreikend de emotionele gevolgen ook geweest
mogen zijn. Zijn motief was, naar het schijnt (en dit weten we allemaal dank zij
de professionele roddels van de pers), dat de Kardinaal in zijn huidige positie
homoseksuelen vanuit zijn kansel naar de hel zond, op de aloude manier middels
een pastorale brief. Tegenover dit kerkelijk geweld, reageerde de 37-jarige door
de hypocrisie van het schrijven te onthullen. Naar het schijnt sloten vier of
vijf mannen van dezelfde leeftijd zich bij de beschuldiging aan, bewerend dat
hen hetzelfde was overkomen door toedoen van dezelfde Kardinaal, in dezelfde
periode vele jaren geleden. Dus, er is dan meer dan één getuige, en het geloof
van het publiek neigt sterk naar de waarschijnlijkheid dat de beschuldigingen
waar zijn. Laten we ons hierbij in herinnering houden dat indien de
beschuldigingen vals zijn, het samenscholen met anderen om een valse getuigenis
af te geven ten einde iemand moreel te lynchen een van de meest gruwelijke
misdaden is, waarvoor de Hebreeuwse Geschriften, wanneer het om halszaken gaat,
de doodstraf door steniging voorhoudt. Dus, als de beschuldigingen vals zouden
blijken, zouden we bij onszelf na moeten gaan hoe we ons barmhartig en
niet-sacrificieel tegenover deze proto-lynchers zouden kunnen gedragen. Met een
beetje geluk zou de Kardinaal ons de weg wijzen, hen vergeven omdat zij niet
wisten wat zij deden.
Laten we ons daarentegen indenken, zoals op zijn minst
een deel van het publiek heeft gedaan, dat deze mensen in hun tevoorschijn
treden er niet op uit waren de Kardinaal zomaar ten onder te brengen. Of dat het
om een gekrakeel tussen vroegere minnaars zou gaan, een van die nare ruzies die
iedereen kunnen overkomen, en die, uit hun aard, absoluut onbeslisbaar zijn, en
waarbij in het uitvechten ervan iedereen gebaat bij zo weinig mogelijk
publiciteit. Laten we ons indenken dat het in het oogpunt van de beschuldigers
allemaal niet hierom gaat, maar eerder om de wens dat de Kardinaal, en
kerkelijke autoriteiten in het algemeen, ophoudt stenen te gooien naar
homoseksuelen.
Nu verandert het beeld een beetje. Opeens is de
Kardinaal niet meer het slachtoffer. En dat geldt ook voor de mannen die, toen
ze jonger waren, zijn gunsten ontvingen (en die zichzelf, zo ver ik weet, niet
als ‘slachtoffers’ hebben gepresenteerd, dit in schril contrast met sommige
gevallen van seksueel misbruik in de Verenigde Staten waar de betrokken kinderen
veel jonger waren). Plotseling wordt de Kardinaal ontmaskerd als een hypocriete
farizeeër: dat wil zeggen, als iemand die het ene zei en het andere
deed. En inderdaad, hier komen al onze halfbakken, ‘anonieme’ Christelijke
instincten triomfantelijk bovendrijven: we begrijpen deze rol heel goed; de rol
van de Kardinaal is dezelfde als die van de slechteriken in de verhalen over
Jezus. Er is een soort leedvermaak in de hele affaire. Dit leedvermaak groeit
nog als we vernemen dat de Kardinaal, een zeer conservatieve prelaat, door Rome
is aangesteld als onderdeel van een restauratiepolitiek voor de ‘harde lijn’ in
midden Europa en de bestrijding van een zeker liberalisme dat toegeschreven werd
aan zijn illustere voorganger in het Aartsbisdom, Kardinaal König. De hele affaire is volmaakt
karakteristiek voor al die kerkelijke pogingen – die er door de frequentie
waarmee ze voorkomen niet minder belachelijk om worden – de situatie te ‘redden’
door een hard-liner
in te zetten, iemand die veel meer verdeeldheid blijkt te zaaien, en op de lange
duur het morele krediet verder verminderd.
Welnu, hier moeten we ons verhaal onderbreken voor een
paar feitelijke details, opnieuw ontleend aan de pers en waarvan ik de
betrouwbaarheid niet kan inschatten. De Kardinaal hulde zich een aantal weken in
stilte, en weigerde elk commentaar op de zaak. Een paar dagen later werd hij met
een klein verschil herkozen als Voorzitter van de Oostenrijkse Congregatie van
Bisschoppen (en laten we in gedachten houden dat, onder dergelijke
omstandigheden, het er niet in slagen herkozen te worden, gelezen zou worden als
een expliciete stem van wantrouwen uit monde van zijn collega’s in het bisdom).
Het publieke protest was zo groot dat de Kardinaal, een paar dagen later, een
notitie publiceerde waarin hij de beschuldigingen formeel en categorisch
afwees, en terugtrad als Voorzitter van de Congregatie van Bisschoppen. Een
aantal dagen later kwam er een schrijven van de Oostenrijkse regering waarin
aangegeven werd dat de Kardinaal zijn ambt als Aartsbisschop van Wenen niet meer
zou uitvoeren, maar vervangen was door een van zijn helpers, die benoemd werd
tot coadjutor met opvolgingsrecht, en die uiteindelijk zelf Kardinaal
Aartsbisschop werd.
Is dit nu waar de hele zaak bij blijft? Natuurlijk
kunnen we ons het verhaal voorstellen binnen de parameters van een typische
omkering van het type: ’Degene die de slechterik leek te zijn blijkt de goede,
en de handhaver van goedheid en publieke orde is ontmaskerd als een hypocriet en
een charlatan, dus het verhaal liep goed af.’ Zeker is het mogelijk het verhaal
op deze manier te interpreteren, en om je ondertussen heel Christelijk te
voelen, waarbij onze gevoelens fors geruggesteund worden door verhalen als die
in Johannes 9. Maar laten we even stilstaan… Plotseling staat de Kardinaal, en
wie weet terecht of onterecht, in de positie van de buitengesloten zondaar.
Plotseling is hij de schande en mikpunt van spot voor de hele gemeenschap. Wie
helpt hem? Wie staat aan zijn zijde? Natuurlijk, als hij onschuldig is hebben we
met een gruwelijke onrechtvaardigheid te maken, maar heeft hij in ieder geval
nog de troost van een goed geweten. Maar laten we ons met het publiek en de pers
indenken dat hij niet onschuldig is. Dit maakt zijn situatie niet minder
gruwelijk, maar nog veel gruwelijker. Plotseling staat hij aan de zijlijn van de
kerkelijke machinerie die hij meende te dienen. Mogelijkerwijs begrijpt hij in
zijn binnenste niet waarom deze dingen hem zijn overkomen, want achteraf bezien
mag hij deze zwakheden dan begaan hebben, maar hij is te biecht gegaan en heeft
absolutie gekregen. Waarom zouden deze dingen nu boven komen drijven en hem
veroordelen? Laten we ons ook indenken dat, zoals dat waarschijnlijk bij een
conservatieve geestelijke het geval zal zijn, hij een nogal individualistische
opvatting van zonde heeft: als hij deze dingen gedaan heeft, dan is het
simpelweg zijn fout, punt. Laten we ons verder indenken dat hij niet in staat is
enige theologische afstand van de voorvallen te nemen door middel van een beetje
sociologie, en dat hij geen vat heeft op de mate waarin zijn daad gestimuleerd
werd door de monoseksuele clericale kaste, waar onderdrukte homoseksualiteit aan
de orde van de dag is. Het is een wereld waarin veel mensen deel nemen aan een
aantal zeer gecompliceerde spelletjes om de schijn hoog te houden, waarbij ze
zover gaan een behoorlijke hoeveelheid geweld te gebruiken tegen zichzelf en
anderen, juist omdat ze niet in staat zijn op een natuurlijke en eerlijke manier
over het vraagstuk te praten. En dit ‘niet in staat zijn op een natuurlijke en
eerlijke manier over het vraagstuk te praten’ blijkt de ‘correcte’ lijn te zijn,
hooggehouden door de hoogste kerkelijke regionen. Waarom zouden de momenten van
zwakheid van de Kardinaal zo zwaar gestraft moeten worden, terwijl die van
zoveel anderen onopgemerkt voorbijgaan?
Degenen die de Kardinaal gemarginaliseerd hebben,
inclusief enkele van zijn kerkelijke collega’s, hebben geparticipeerd in een
Christelijk lijkende ‘omkering’ van de zaak: de farizeeër is getransformeerd tot
een slechterik. Maar hebben ze geparticipeerd in een authentiek Christelijke
ondermijning
van het verhaal? Ondermijning gaat veel verder dan omkering, omdat in de
ondermijning het mechanisme in stand wordt gehouden ook al veranderen de rollen.
Deze keer is de Kardinaal de slechterik, het slachtoffer in het midden van de
cirkel der ‘rechtschapenen’. Volgens sommigen verdient hij dit. Maar stellen we
ons hiermee tevreden? Kan het zo zijn dat onze roddels alleen vertaald kunnen
worden naar het Evangelie in termen van ‘hij krijgt zijn verdiende loon?’
Spreken we op deze manier, dan stelt onze rechtvaardigheid, vrees ik, in werkelijkheid niet veel meer voor dan die van de
schriftgeleerden en Farizeeën (Matteüs, 5:20). Wie van ons heeft iemand geholpen
in een dergelijk afgrijselijke situatie als die van Kardinaal Groër, voormalig
Aartsbisschop van Wenen? Wie van ons heeft geprobeerd zich met de hypocriet te
identificeren, proberen de mechanismen waardoor we in hypocrisie opgesloten
blijven te begrijpen, met als doel ons er samen aan te ontworstelen? Wie van ons
heeft zich publiekelijk, maar zonder haat, uitgesproken tegen het geweld van de
‘kerkelijke closet’, dat een mechanisme aanwakkert van verbergen en
uitbannen, en uitbannen om te verbergen, zo zeer dat het niet eenvoudigweg een
kwestie is van enkele verdorven individuen, maar van een structuur die zich in
het bijzonder voor deze verdorvenheid leent? En deze structuur betekent dat de
zaak niet in termen van deze of gene zondaar besproken kan worden, die, zodra
zij ontdekt worden, uitgebannen of gemarginaliseerd kunnen worden. Eerder
betekent het dat er hoognodig een moraaltheologie moet komen die een einde maakt
aan, en onderzoek doet naar het systeem dat juist dít verdorven gedrag
voortbrengt, iets waaraan veel te veel van haar leden ten prooi vallen, zowel
in de rol van uitgebannenen als in die van uitbanners.
Is er iemand in dat O-zo-Katholieke Oostenrijk die, in
plaats van de heersende termen van ‘goedheid’ en ‘slechtheid’ te accepteren, en
zich te verheugen in de transformatie van de ‘goederik’ in de
‘slechterik’, de ondankbare taak op zich genomen heeft te proberen het hele
hypocriete systeem dat ons tot verbergen en uitbannen brengt te ontmantelen?
Herkennen we, hier en nu, onze medeplichtigheid in vergelijkbare mechanismen,
ook al zijn ze niet hetzelfde, en gaan we op zoek naar de gewelddadige structuur
van onze hypocrisie om wegen te vinden waarmee we onze mede-hypocrieten uit de
problemen kunnen helpen?
conclusie
Dit is slechts een eerste poging om Johannes 9 op zó
manier te lezen dat het ons in staat stelt een moraaltheologie te schetsen die
enigszins verwijderd is van het morele debat zoals we dat kennen. Ik besef heel
goed dat we nog maar nauwelijks begonnen zijn. Desalniettemin zou ik graag het
volgende willen onderstrepen: wat het Christelijke geloof ons biedt op het
gebied van moraal is niet een vorm van recht, noch een manier om de orde
of de structuur van de veronderstelde goedheid van deze wereld te schragen, laat
staan de eis in een kruistocht voor dergelijke dingen ten strijde trekken. Het
biedt ons iets veel subtielers. Het biedt ons de dynamiek van de ondermijning
van binnenuit van alle menselijke goedheid, inclusief die van onszelf. Dit is
hetzelfde als zeggen dat Christelijk moreel leven begint met een met vallen en
opstaan tot bewustzijn komen van onze medeplichtigheid in hypocrisie, een
bewustzijn van hoe bepaald gewelddadig die hypocrisie is. Met dit vertrekpunt
kunnen we onze handen beginnen uit te strekken naar onze broeders en zusters,
die niet meer of minder hypocriet zijn dan wijzelf, die onderweg zijn uit de
‘synagoge’ uitgebannen te worden door een schijnbaar verenigde orde, welke
beschikt over een excessieve en militante zekerheid met betrekking tot het kwaad
van de ander. Laat ons dan gaan en leren wat dit betekent: ‘barmhartigheid
wil ik, en geen offers.’
Vertaling van the man blind from birth and the
Creator's subversion of sin uit:
James Alison, faith beyond resentment: fragments catholic and gay.
London: Darton, Longman and Todd, 2001.
Vertaler: Berry Vorstenbosch
Website: http://www.jamesalison.co.uk/
Email: cgfragments @ btinternet.com