Gender
en godsdienst: never the twain shall meet?
Gender en
godsdienst: never the twain shall meet?
O nee? U ziet mij hier toch staan? U
hoort mij hier toch spreken? Ik bekleed toch een kerkelijk ambt, met vol
medeweten en met volle instemming van de kerk? Ik ben mijn weg om een man uit
één stuk te worden gegaan in geloof en gebed. Oh yes, the twain do meet
gelukkig wel! Quod erat Demonstrandum.
Is
er behoefte aan een transgender theologie?
Ja, want iemand die de ingrijpende
ervaring heeft dat wat voor de overgrote meerderheid van de mensen het meest
vanzelfsprekende is, hem of haar niet past, moet een hele nieuwe taal vinden om
vat te krijgen op die ervaring en om een weg te vinden in het leven. Als zo
iemand een gelovige is, moet hij ook een nieuwe weg zien te vinden in de
Schriften. Als je niets meer hebt om je aan vast te houden en je kunt geen
weg vinden om te geloven dat God je vasthoudt, waar blijf je dan?
Ja, als je zo vecht om te overleven,
als je een nieuwe weg, nieuwe woorden moet vinden tegen alle gevestigde
vanzelfsprekendheden in, dan heb je behoefte aan een transgender theologie!
Daarover straks meer.
Is er behoefte aan een transgender
theologie? Nee, alsjeblieft niet! Ik ben nu eindelijk een man uit één stuk
geworden. Ik ga onopvallend mijn weg in het leven samen met de andere mensen. Ik
word gekend door mijzelf en door anderen als de mens die ik ben. Eindelijk kom
ik aan leven toe. Transseksualiteit is godzijdank niet meer het allesbeheersende
en allesbedervende thema in mijn leven en ik heb er geen belang bij om het in de
theologie te blijven thematiseren. Nee, er is geen behoefte aan transgender
theologie!
Transgender
theologie: ja, want het is een tijdje nodig!
Eén van de eerste aanknopingspunten om
mijn weg in geloof en gebed te kunnen gaan was mijn naam. Het was de theologie
die me op dat spoor bracht. In de bijbel staat ergens: "Hij heeft haar
geschreven in de palm van zijn hand." Dat gaat over Jeruzalem dat denkt dat
de Here haar vergeten en verlaten heeft. Er staat ook, over de Heer van de
schepping: "Wie heeft dit alles geschapen? Hij, die het heer daarvan in
groten getale uitleidt en elk daarvan bij name roept
" Je maak de stap
van theologie naar geloof als je je door deze woorden laat raken. Als hij
Jeruzalem heeft geschreven in de palm van zijn hand waarom zou dat niet voor
mij gelden? Zo dichtbij God, zo geborgen! Als hij de hele schepping kent, allen,
bij name dan kent hij ook mij, deel van de schepping, bij name bij mijn
eigen naam!
In de Bijbel betekent je naam meer dan
alleen maar een betrekkelijk willekeurig woord aan de buitenkant waarmee je
wordt aangeduid. Je naam zegt wie je in diepste wezen bent. God die jouw naam
kent, weet dus wie je bent hij wist allang dat mijn naam niet "Johanna"
was, maar "Johannes", of "Johan". Hij wist het voor ik het
zelf wist hij wist het voor de anderen het wisten! Die konden alleen maar
afgaan op wat ze tussen mijn beentjes zagen toen ik geboren was.
In het evangelie van Johannes spreekt
Jezus over zichzelf als de herder, de goede herder van de schapen. Weer gaat het
over mensen die bij hun naam geroepen worden:
"
en
de schapen horen naar zijn stem
"en hij
roept zijn eigen schapen bij name
"en hij
leidt ze uit."
Die naam, je eigen naam de naam
waarmee hij je roept mag je met trots en vreugde dragen. Hoeveel dokters je ook
nodig hebt totdat je lijf hetzelfde tegen je zegt als je naam, de naam waarmee
de Heer je in het leven roept de naam waarmee hij je uit de dood tot aanzijn
roept! Hoe raar de mensen in je omgeving het misschien vinden, hoe moeilijk ze
het ermee hebben, hoeveel verdriet het hun ook kost.
"Transgender
theologie" als een "contextuele theologie":
We kunnen dit een voorbeeld van
"transgender theologie" noemen. Deze theologie heeft haar plaats
in een grote familie van zogenaamde "contextuele theologie". In de
jaren zeventig en tachtig heeft die grote opgang gemaakt. Zo kennen we de zwarte
theologie, de karbouwentheologie, de feministische theologie, de
flikkertheologie, de bevrijdingstheologie
en er zijn er vast nog wel meer te
noemen. Al de theologieën hebben als gemeenschappelijk kenmerk dat ze zijn
ontwikkeld door mensen die in hun leven moesten ervaren dat hun leven
voortdurend in het nauw werd gebracht. Niet zijzelf konden beslissen over hun
leven, maar blanken, Europese imperialisten, mannen, heteroseksuelen,
economische machthebbers en structuren maakten de dienst uit.
Tot overmaat van ramp was er een
theologie die als algemeen geldige universele waarheid werd gezien. De
contextuele theologieën hebben ons leren zien dat er helemaal geen algemeen
geldige universele theologie was. De heersende theologie die daar voor doorging
was vrijwel helemaal ontwikkeld door mannen, uit Europa, blanken, geschapen voor
een huwelijk met een vrouw en uit een sociale klasse die welgesteld genoeg was
om aan de universiteit te studeren! Zij werden door de contextuele theologieën
ontmaskerd als overheersers die de Bijbel lazen door dezelfde bril waarmee
gewoon waren de hele werkelijkheid te bekijken. Zo hielden zij niet alleen met
menselijke middelen hun bevoorrechte posities in stand, zij legitimeerden die
ook nog eens door in de bijbel te lezen dat God het zo gewild had
Er gingen wonderen gebeuren toen mensen
de moed hadden om in te zien hoe de heersende theologie altijd de Bijbel had
gelezen door de bril van de onderdrukkende klasse. Er gingen nog grotere
wonderen gebeuren toen ze besloten zich niet langer door die theologie te laten
ringeloren, maar voortaan zelf te lezen en daarbij hun eigen bril van hun eigen
ervaring in het leven en in de wereld op te zetten. Het was in dat stadium tijd
van groot belang dat mensen die dezelfde ervaringen deelden ook samen de Schrift
konden lezen en hun eigen vragen stellen zonder verantwoording af te hoeven
leggen aan buitenstaanders. Tot grote ergernis van die buitenstaanders! Die
hadden intuïtief in de gaten dat de bestaande bezits- en gezagsverhoudingen
niet zo gehandhaafd zouden blijven als ze waren! In zulke groepen bleek de
Bijbel niet een boek dat de positie van de heersende klasse bevestigde, maar een
boek dat mensen de weg wees naar een uittocht uit het slavenhuis, een weg uit de
dood naar het leven! Ik heb zelf in de jaren tachtig meegedaan in een groepje
van het Werkverband van homotheologen dat volgens deze methode een aanzet heeft
gegeven tot "flikkertheologie" en ik heb ook nog meegedaan met vrouwen
die bezig waren met feministische theologie. Dat mocht, want niemand wist toen
nog dat ik geen vrouw was ik zelf ook niet!
Het verhaal van de Uittocht van het
volk Israël uit Egypte kreeg in de contextuele theologie een heel nieuwe,
actuele betekenis. De verhalen over vrouwen en hun relaties tot mannen wierpen
een nieuw licht over de bestaande verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Het was
niet meer mogelijk rassendiscriminatie nog te funderen in het verhaal van de
zonen van Noach. De profeten die fulmineerden tegen de uitbuiting van de armen
werden opnieuw gehoord. De armen in de wereld bleken de dragers van Gods
beloften te zijn
De theologie kwam met beide benen op de aarde te staan. En
al die contextuele theologieën werden hevig bestreden door de heren van de
algemeen geldige universele theologie die vooral boos waren dat zij er helemaal
niet aan te pas mochten komen
In dat perspectief gezien kunnen we van
transgender-theologie zeggen dat zij een plaats en een functie heeft om mensen
die gevangen zitten in de dodelijke verscheurdheid tussen lichaam en ziel de weg
te wijzen om hun leven te bewaren en ze de vrijmoedigheid te geven die weg ook
te gaan zonder zich daarbij te hoeven storen aan vragen van anderen die niet hun
eigen vragen zijn.
En daarna? Als je eenmaal deze weg in
je leven en in de theologie gegaan bent is het ondenkbaar dat daarvan in de rest
van je leven en je theologiseren geen sporen achterblijven. Dan zul je je er
altijd rekenschap van geven dat je de wereld bekijkt en de Bijbel leest door
jouw eigen gekleurde bril. Soms zul je daardoor blind zijn voor dingen die
anderen zien, soms zul je daardoor dingen zien die anderen ontgaan. Je zult je
altijd rekenschap geven van je eigen vragen en je eigen belangen bij wat je ziet
en leest en daaraan ook de moed ontlenen om de weg te gaan die voor jou de
juiste weg is. Dat is niet noodzakelijk de juiste weg voor allen je hebt
afgeleerd je te verbeelden dat jij de universele maat van alle dingen bent!
Zo kan een transgender juist door
zijn bijzondere levenservaring vragen stellen die anderen niet stellen en
dingen zien die anderen niet zien. Zo kan hij tot in lengte van jaren een
bijdrage aan de theologie leveren die voor anderen niet mogelijk is. Zo heb ik
kunnen formuleren dat "Schepping" toch iets heel anders is dan de
natuurlijke biologische orde der dingen.
"Je
bent toch zo geschapen,
Het is niet een vraag die een
transseksueel uit zichzelf zal stellen. Het is weer dat vanzelfsprekende denken
van de meerderheid die denkt dat hun lichaamservaring (die op zich positief is)
de enige en universele is, de enig mogelijke. Natuurlijk mogen die niet aan een
"geslachtsverandering" beginnen: ze zouden eindigen in dezelfde
verscheurdheid waar transseksuelen in moeten beginnen en als er iets geen
schepping is dan is het dat wel. Ik ben in een biologisch vrouwelijk lijf
geboren en als ik zo had moeten blijven leven dan was ik daar inmiddels
hartstikke aan dood gegaan. Ik ben daar inmiddels ook aan dood gegaan,
letterlijk. Ik ben daaraan gestorven. Toen is Johan Thomas geboren.
Die ervaring geeft mij aanleiding om
toch iets anders te zeggen over de schepping dan meestal gebruikelijk is.
Schepping valt niet samen met het biologisch ontstaan schepping is net zo
vreemd aan de natuurlijke biologische gang van zaken als de opstanding van de
doden dat is. Het is te kort door de bocht om het etiket "schepping"
maar op alles te plakken wat we uit de natuur kennen. Van Karl Barth hebben we
kunnen leren dat je God niet in de natuur kunt zien, tenzij je hem uit de
openbaring in Jezus Christus hebt leren kennen. Allerlei theologen belijden dat
wel met de mond, maar tegelijkertijd blijven ze de hele natuurlijke wereld
"schepping" noemen.
Maar als je goed leest, zie je dat het
scheppingsverhaal in de bijbel begint met een natuurlijke situatie waar geen
leven mogelijk is: de aarde is woest en ledig. Duisternis ligt op de vloed. Dan
roept de Eeuwige: "Licht!" en dan begint het...
In mijn eigen leven was er sprake van
een natuurlijke situatie waarin geen leven mogelijk was. Toen werd er geroepen:
"Johan Thomas!" Toen ik dat hoorde en zei: "Hier ben ik!"
begon het. Als er in mijn leven al sprake is van schepping dan is het daar
geweest en dus niet bij de conceptie. Die was gewoon een uitvloeisel van de
natuurlijke loop der dingen tussen de man en de vrouw die mijn vader en moeder
zijn geworden zeker, de biologische voortplanting is iets waar je je als
mens over blijft verwonderen. Maar je kunt toch niet serieus volhouden dat de
Eeuwige zo af en toe als derde aanwezig is bij een vrijpartij om net dan een
nieuwe mens te scheppen!
In elk geval heeft
"schepping" in mijn leven niet te maken met ontvangen en geboren
worden in een onleefbare natuurlijke situatie, met de natuurlijke orde der
dingen, maar met geroepen worden om te gaan leven. Dat geldt niet alleen voor
mij, het geldt ook voor anderen. Het licht werd geroepen. De schepping van het
volk Israël als volk vond plaats toen het uit Egypte, dat slavenhuis, werd
geroepen. Abraham werd pas interessant toen hij uit Haran geroepen werd. Want
zolang hij daar lekker in Haran zat, met die goden en die familie was hij
helemaal niet belangrijk. Pas toen hij geroepen werd en ook ging, werd hij
interessant. Een mens wordt geschapen als hij zijn naam hoort roepen om te gaan
leven en dan zegt: "Hier ben ik!"
"Als God Johan Thomas roept, wie
ben ik dan om niet te komen?" Met die gedachte op de achtergrond is het
passend dat juist aan de VU, een christelijke universiteit een leerstoel
Transseksuologie is gevestigd. Professor Bouwman, de plastisch chirurg die op
dit gebied veel pionierswerk heeft verricht, een goed gereformeerd ouderling,
zei het kort en bondig: "Christus is de heelmeester en ik moet deze mensen
dus heelmaken!" Niemand anders dan een ouderling kan het zo zeggen en zo
behoort een ouderling het ook te zeggen.
..
Enige liturgische elementen die me door
de moeilijke tijden heen hebben geholpen:
Gezang 484
Waarom
moest ik uw stem verstaan?
Waarom,
Heer moet ik tot U gaan
zo
ongewende paden?
Waarom
bracht Gij
die
onrust mij
in
't bloed - is dat genade?
Gij
maakt mij steeds meer vreemdeling.
Ontvreemdt
Ge mij dan, ding voor ding,
al
't oude en vertrouwde?
O
blinde schrik
mijn
God, mag ik
niet
eens mijzelf behouden?
Want
ik zie voor mij kruis na kruis
mijn
weg langs en geen enkel huis
waar
ik nog rust zou vinden.
Kom
ik zo echt
bij
U terecht,
ben
ik wel uw beminde?
Het lied eindigt met de bede die om
troost vraagt:
Spreek
Gij dan in mijn hart en zeg,
dat
het zo goed is, dat die weg
ook
door uw Zoon gegaan is,
en
dat uw land
naar
alle kant
niet
ver bij mij vandaan is.
Maar waar dat land te zoeken? Hoe het
te vinden?
Gebed van Huub Oosterhuis:
Gij die me tot hiertoe bewaard hebt,
dat ik nog leef
Tot op de dag van vandaag ontroert het
me diep.
Als toegift nog een losse gedachte.
dit naar aanleiding Justin Tanis, die
de mens steeds opvoert als "medeschepper" naast God :
Er is er maar een die Schepper is: God
zelf. mensen zijn schepselen en ze blijven schepselen. Ze kunnen wel de
schepping bewerken en bewaren, ze kunnen binnen de schepping nieuwe dingen doen
met wat voorhanden is. Maar ze kunnen net zo min medeschepper van God zijn als
dat ze doden kunnen terugroepen in het leven. Dan grijpen ze boven hun macht,
dan willen ze als God zijn en dat zijn ze niet.
Het is te gemakkelijk om het etiket
"schepping" maar op alles te plakken wat we uit de natuur kennen. Van
Karl Barth hebben we kunnen leren dat je God niet in de natuur kunt zien, tenzij
je hem uit de openbaring in Jezus Christus hebt leren kennen.
Nog een toegift,
naar aanleiding van de vraag hoe het
toch komt dat er nauwelijks een academische transgender-theologie is ontwikkeld
Voor mij zijn de theologie en de bijbel
vooral belangrijk (geweest) omdat ik daar woorden vond om de absurde ervaring
van wonen in een vreemd lichaam onder woorden te brengen. Zo kon ik er vat op
krijgen om mijn weg te zoeken.
Theologie of de bijbel gebruiken als
bron van toestemming of autoriteit om je weg te gaan is niet goed. Voor zulke
ingrijpende beslissingen in je leven moet je op eigen benen staan en maar een
klein beetje ruggesteun van een of andere autoriteit willen (i.c. God, de bijbel
of de theologie). Ik zal dus met het oog daarop geen uitgebreide
transgender-theologie ontwikkelen of aanbevelen.