VU Blaise Pascal Instituut > Portal Studiekring René Girard > Mimetisch alfabet

HISTORICITEIT VAN HET ZONDEBOKMECHANISME

In de geschiedenis is scapegoating een systematische praktijk geweest: historisch overgeleverd uit het oude Griekenland was de rite van de farmakos, een woord waarvan een der betekenissen 'zondebok' is.[1] In Athene was dit instituut min of meer geformaliseerd: op kosten van de gemeenschap werd een aantal mensen onderhouden, dat in geval van chaos (een ramp, epidemie, vijandelijke aanval of hongersnood) ter beschikking stond om gedood te worden als offer. Aan zo'n ceremonie nam de hele gemeenschap deel. De farmakos was het geneesmiddel van de samenleving.[2]

Middeleeuwen

Er zijn nog andere historische voorbeelden van het instituut zondebok, uit later tijd. Bij zijn beschouwing over middeleeuwse vervolgingsteksten citeert Girard van de veertiende-eeuwse Franse dichter Guillaume de Machaut het "Jugement du Roy de Navarre". Het begin daarvan bestaat uit een verwarde opeenvolging van rampzalige gebeurtenissen, met stenen die uit de lucht regenen, steden die door bliksem verwoest worden en een grote hoeveelheid sterfgevallen, onder andere door de pest. Daar staat een passage in over de "slechte onbetrouwbare Jood", die het water van rivier en bron zou vergiftigen.[3] Men zocht uiteraard een schuldige voor de pest: de machteloosheid van middeleeuwse gemeenschappen ten aanzien daarvan was zo groot dat men de oorzaak ervan niet onder ogen zag, maar zich overleverde aan de chaos. De sociale desintegratie ging onder dergelijke omstandigheden gepaard met een houding van 'ieder voor zich'. Niet zelden stortte het normale gezagsapparaat voor een deel in elkaar. Men had geen of onvoldoende inzicht in de fysieke oorzaken van het verschijnsel en zocht het daarom in sociale oorzaken, waarbij men als gewoonlijk zijn oog liet vallen op kwetsbare personen of groepen, zoals de Joden.  

Moderne tijd

Tegenwoordig is men in staat bovengenoemd gedicht als een vervolgingstekst[4] te deconstrueren, een benadering die haar oorsprong vindt in de zestiende en zeventiende eeuw toen men teksten kritisch begon te benaderen en niet meer blindelings vertrouwde wat er stond. In de Middeleeuwen las men dergelijke teksten echter anders: men geloofde letterlijk in de schuld van de Joden. De verandering bestaat erin, dat het gedicht van De Machaut nu geïnterpreteerd wordt als een tekst die gebaseerd moet zijn op een werkelijke vervolging, verteld vanuit het gezichtspunt van de vervolgers. In de loop der tijd heeft men geleerd zich in voorkomende gevallen op het standpunt van de vervolgde te stellen, waardoor na herhaalde tekstlezing mythe van realiteit te onderscheiden is.