|
|
VU Blaise Pascal Instituut > Studiekring René Girard > Online teksten
Michael Elias, Rechterraadsels of De twee gezichten van de zondebok
Neck-riddles (AT
927): the two faces of
the scapegoat
Summary
in English
Dissertatie Universiteit Utrecht 1998 (Maastricht: Shaker
Publishing, 1998). ISBN
90-423-0040-X.
Raadsels
als vorm van taalgebruik
Raadselverhalen,
halsraadsels en rechterraadsels
Het
Nederlandse rechterraadsel
De
betekenis van het juridisch kader
Toen ik henenging en ik wederkwam,
vijf levend uit een een dode nam,
de vijfde maakte de zesde vrij,
komt raad het eens en zegt het mij.
Om het rechterraadsel beter te kunnen plaatsen, ben ik eerst nagegaan hoe ons begrip van raadsel zich verhoudt tot dat in andere culturen en tijden (hoofdstuk 2). Een raadsel kan als taalhandeling op zichzelf staan, al dan niet binnen een bepaalde speech event die een ander karakter draagt, maar het is ook mogelijk dat er zoveel raadsels worden opgegeven en opgelost dat men van een 'raadselsessie' kan spreken. De georganiseerde raadselsessie als tijdverpozing voor een bepaalde avond is in onze cultuur verdwenen. Een raadsel kan bij iemand als vanzelf opkomen in een alledaags gesprek, door een associatie, soms worden er enkele raadsels uitgewisseld en keert de conversatie terug naar het punt waar ze gebleven was.
Iemand moet tot op zekere hoogte zijn ingevoerd in de
taalgebruiksregels van een gemeenschap om te kunnen weten wanneer een bepaalde
taalhandeling geldt als raadsel. Een taaluiting kan zodanig zijn dat ze niet als
een gecodeerde opgave wordt opgevat. Mensen hebben dan niet in de gaten dat ze
worden uitgedaagd om een raadsel op te lossen. Lang niet alle raadsels hebben
immers de vorm van een vraag of kennen een toevoeging als 'Ik weet een raadsel',
'Zullen we raadsels gaan opgeven?' of 'Rara wat is dat?' Binnen een bepaald
samenlevingsverband behoren bepaalde raadsels met specifieke oplossingen tot de
kennis die de eenheid van de groep constitueert. Kennis van de culturele is
context onontbeerlijk om een raadsel te kunnen oplossen. Bij het definiëren van
het genre raadsel moeten we ons er dus voor hoeden het eigen raadselbegrip tot
uitgangspunt te nemen: historische beschouwing leert dat 'duistere raadsels' in
de geschiedenis heel normaal waren en nog tot op het eind van de vorige eeuw in
de taalgemeenschap acceptabel waren. De oude raadselwedstrijden die in
verschillende verhaaltradities te vinden zijn, laten zien dat onraadbaarheid
een geaccepteerde eigenschap van het raadsel was.
De betekenis van het woord blijkt inmiddels gesplitst: wij
kennen het raadsel enerzijds als min of meer synoniem met mysterie, paradox en
geheim, anderzijds heeft het een plaats in de taalgebruikssituatie waarin iemand
een gesprekspartner uitdaagt tot het vinden van een oplossing. In de tweede
betekenis is het verder te specificeren tegenover de informatieve en examenvraag.
In dit hoofdstuk van mijn proefschrift heb ik verder een overzicht gegeven van
raadselgebruiken, waarbij de vertelsituatie wordt onderzocht in de
onderzoekstraditie van de 'ethnography of speaking'. Vergelijking met gegevens
uit andere culturen en tradities laat zien dat de gang van zaken zoals
gepresenteerd in het rechterraadsel minder vreemd is dan op het eerste gezicht
lijkt.
Op
Eli ga ik,
op
Eli sta ik,
op
Eli ben ik welgemoed,
waarop
ik mijn man verlossen moet.
Een
dorstig hart, dat laafde ik,
Eerst
was ik dochter en daarna de moer
Raad
eens hoe het verder voer.
Het type 'Ongeboren' is in ons land weinig genoteerd, maar er is een mooie versie van op de band gezet uit de Liemers (Gelderland):
Een man zat veur de dood veroordeeld. Zien zoon doch: "Wach ik gao nao de rechters en zet een raodsel op. Kumpe bi'j de rechters en zeit datte eur een raodsel op wol geve. "'s Goed", had een rechter gezeid, "dan moj mor is vetelle wat veur raodsel."
De zoon zei: "Pas goed op, rechters. Ik het geète linge, ongebore dinge; hoog ien 'n boom, zeuven vuut ien de eerde; zo velos ik mien olde vader." De rechter har 't opgeschreve. Den dadden dag had de zoon weerum motte komme. Mao zi'j harre niet gewette wat 't gewes was. Toe had de jong 't uut motte legge. Hi'j had gezeid: "Asse slachten een bees met een kalf ter ien, dan is die niet gebore. En ien de boom daor hek twee brette gemaak. Hoog een bret, en één een bitje lèger. Op de boavenste plank hek zeuven vuut eerd gebroch en toe zun'k op den anderen gegaon. Dus ik zat hoog ien den boom en zeuven vuut onder de eerd. En zo hek velos mien olde vader." En hi'j had gewonne.
Hoop-en-vrees zat op den wagen;
hij zag tweebeen vierbeen dragen.
Heeren raadt en zegt het mij;
als ge 't niet raadt dan ben ik vrij.
Hoewel vertellers ze presenteren alsof de veroordeelden in
het juridisch kader dergelijke ervaringen zo hebben meegemaakt,
recontextualiseren ze eeuwenoud materiaal: de bronverhalen van het
halsraadselcomplex. Een prototype is het
raadsel van Simson "Uit de etende komt te eten en uit een sterke komt
zoet" (Ri 14: 14), dat verwijst naar de honing van de bijen in het karkas
van de leeuw die Simson heeft gedood; de gelijkenis met het raadsel van de
vogeltjes in de paardenschedel ligt voor de hand. Het Ilo-raadsel gaat terug op
het motief van de vermoorde geliefde: de minnaar van een koningin, vaak een
slaaf, wordt vermoord door haar echtgenoot of zoon. De koningin neemt bezit van
het lijk, maakt daar verschillende gebruiksvoorwerpen van en daagt de moordenaar
uit met een raadsel. Als deze de oplossing raadt, zal zij sterven; kan hij dat
niet, dan moet hij het met de dood bekopen. De bron voor het raadsel van de
Zogende vrouw ligt in het verhaal van de trouwe dochter uit de late Oudheid: zij
redt het leven van haar gevangen en tot de hongerdood veroordeelde vader door
hem de borst te geven (de geschiedenis van Cimon en Pero). Dit verhaal
kent het motief van de omkering van generaties. De raadselvertelling van de
Ongeborene is gebaseerd op oude Oriëntaalse stof, waarvan ook Shakespeare
bijvoorbeeld gebruikt maakt (in Macbeth).
Het typisch Nederlandse Hoop-en-vrees-raadsel gaat terug op een wijdverbreid
type verraadseling waarin mensen en dieren in termen van benen of poten benoemd
worden. Het raadsel dat de sfinx aan Oedipus opgeeft, is eveneens van dit type.
Deze onderling vaak met elkaar verbonden bronnen kunnen
onze kennis van raadsels verdiepen doordat ze een belangrijke eigenschap van het
raadsel expliciet in beeld brengen: het overbruggen van tegenstellingen. Of,
negatief geformuleerd: in deze uitzonderlijke verhalen wordt de natuurlijke en
culturele orde aangetast en een chaotische situatie gepresenteerd. De grens
tussen leven en dood vervaagt, tegenstellingen tussen mens en dier, man en vrouw
worden opgeheven, verboden seksuele betrekkingen (tussen vader en dochter,
tussen moeder en zoon), overspel en sporen van kannibalisme komen aan het licht;
de grenzen van het lichaam vervagen. In de loop der tijd is dit verhaalmateriaal
in cultureel aanvaardbare banen geleid. In het zesde hoofdstuk wordt ingegaan op
deze bronnen. Daarbij analyseer ik uitgebreid het raadsel van Simson, waardoor
licht wordt geworpen op de ingewikkelde taalgebruiksaspecten die raadsels kunnen
hebben.
De kernvraag die ik wilde beantwoorden luidt: wat heeft de grensoverschrijding (een kenmerk van het raadsel) van doen met het juridisch kader (de omlijstende vertelling)? Daarover gaat hoofdstuk 7. In de onderzoekstraditie is de kwestie van de gecompliceerde verhouding tussen raadsel en kader niet bevredigend opgelost. Recent is geopperd de ervaringen die in het halsraadselcomplex beschreven worden, in verband te brengen met de traditie van het groteske, waarin grensoverschrijdingen als momenten van vrijheidsbeleving worden beschouwd. Deze aanpak miskent echter de rol van het geweld in het verhaalmateriaal en kan daarmee geen licht werpen op de vernieuwing in de verhaaltraditie die het rechterraadsel vormt. Met behulp van inzichten uit het werk van René Girard heb ik getracht de gecompliceerde verhouding tussen raadsel en kader een interpretatie te geven die daar wel toe in staat is. Het wegvallen van verschillen in de verhalen die ten grondslag liggen aan het rechterraadsel, kunnen in zijn theorie worden opgevat als uitingsvormen van een 'mimetische crisis'. Zo'n crisis is het gevolg van een onbeheersbaar geworden rivaliteit in de samenleving, die in de raadselverhalen waar het hier om gaat, bijvoorbeeld gestalte krijgt in de vrijers die te hoop lopen om het raadsel van de onbereikbare prinses op te lossen. In het cultuurhistorische scenario dat Girard ons schetst, wordt zo'n crisis opgelost door het aanwijzen en uitdrijven van een zondebok, die de ongedifferentieerde massa voor enige tijd verenigt, waardoor de gemoederen tot bedaren kunnen komen. Zo loopt de fase waarin een uitweg wordt gevonden uit de mimetische crisis uit op wat later een offer zal worden genoemd, maar wat in oorsprong een gemeenschappelijk bedreven moord is.
Deze
gedachte sluit aan bij de observatie dat raadsels van oudsher een plaats hebben
op crisismomenten; de grensoverschrijdingen zijn een uitdrukking van de misdaden
die men de zondebok toedicht om uitdrijving of moord te rechtvaardigen. Daarin
wordt de spanning ontladen en de rust hersteld: het vormt het stichtend geweld
dat volgens Girard aan de oorsprong van onze cultuur ligt. Zoals mythen laten
zien, vindt daarna een opmerkelijk proces plaats: de zondebok krijgt de schuld
van de crisis en de gemeenschap vergeet dat hij of zij juist het product daarvan
is. Tegelijk echter wordt hij na afloop beschouwd als de oorzaak van de
herwonnen eenheid. Deze wending is voor de gemeenschap noodzakelijk om de eigen
rol in het uitoefenen van geweld niet onder ogen te hoeven zien. Enerzijds
krijgt de zondebok daardoor in de mythologie de trekken van een hoog verheven
god, anderzijds moeten hem - om de uitdrijving te rechtvaardigen - allerlei
misdaden, overtredingen en taboeschendingen worden toegedicht, waardoor hij het
karakter van een duivel krijgt. De unieke ervaringen die op de grens van leven
en dood verraadseld worden, hebben een plaats in dit scenario. Ze weerspiegelen
zo de geïsoleerde positie van de raadselopgever: het raadsel kan als een
substituut worden beschouwd voor het sacrificiële einde van de crisis.
Van dit inzicht lijken de negentiende-eeuwse vertellers blijk te geven als zij het oude raadselmateriaal in een nieuw betekenisveld gaan plaatsen. Rechter en veroordeelde hebben ze als gelijkwaardig tegenover elkaar gesteld, en met het verhaal dat 'het gewone volk' slimmer kan zijn dan een hogergeplaatste sluiten ze aan bij een bekend thema in volksverhalen: het publiek mag er even van genieten dat de wereld er heel anders uitziet. Maar belangrijker is dat ze daarmee verhalenderwijs de willekeur tot uitdrukking hebben gebracht die elke veroordeling principieel in zich draagt: met het rechterraadsel oefenen vertellers kritiek uit op de beperktheden en wisselvalligheden in de rechtspraak.
Als het vonnis uitgesproken is, behoren de veroordeelden in
wezen al tot het rijk der doden, maar door een raadsel op te geven waarin ze hun
hoogstpersoonlijke en bizarre ervaringen verraadselen, keren ze terug onder de
levenden. Daarmee zijn ze in zekere zin te vergelijken met degenen die beweren
'aan de overkant' te zijn geweest: zij hebben de grens tussen leven en dood
overschreden, waardoor ze bijzondere inzichten hebben gekregen en als herrezenen
te beschouwen zijn. Dit thema is bekend uit tal van verhalen en rituelen, waarin
personages iets 'zien' en dan weer terugkomen. Een bekend voorbeeld is dat van
de bijbelse figuur Jakob, die voorbij de Jabbok vecht met een man, tot het
aanbreken van de dageraad, waarna hij aan één zijde verminkt wordt. De
veroordeelden bewijzen zich als superieur door de rechter te confronteren met
kennis uit een wereld 'van de overzijde'.
In het ambt van rechter heeft nu juist de kennis van
dergelijke ervaringen institutioneel vorm gekregen, wanneer men zijn positie
opvat als afgeleid van die van de goddelijke koning, voorwaardelijk ten offer
bestemd. Deze koning heeft de januskop van de zondebok, zowel boosaardig als
weldadig, corresponderend met respectievelijk de overtredingen die zouden zijn
begaan (desintegratie) en de heilzame werking (unificering) van de uitdrijving.
Daarmee is hij in staat om rivaliteit en wraak binnen een samenleving in goede
banen te leiden. Een dergelijke interpretatie wordt gerechtvaardigd door het
trekken van een parallel met intronisatieriten, zoals die met name in Afrika
onderzocht zijn. Net als de veroordeelde heeft ook de rechter twee gezichten,
waardoor er een wisselwerking kan plaatsvinden die tot vrijspraak leidt. De
rechterraadselvertelling sluit daarin aan op ideeëngoed waarin het uitvoeren
van de doodstraf als verwerpelijk wordt gezien.
WOORDENBOEKEN EN ENCYCLOPEDIEËN
Encyclopaedia Judaica.
16 vols. Cecil Roth &
Geoffrey Wigoder (eds.) (Jerusalem: Keter/New York: Macmillan, 1971-1972).
Encyclopedia of Religion. Mircea Eliade (ed.) (New York: Macmillan, 1987).
Encyclopédie philosophique universelle. Publié sous la direction d'André Jacob (Paris: PUF, 1989®).
Enzyklopädie
des Märchens (EdM).
Kurt Ranke (Hrsg.) (Berlin/New
York: Walter de Gruyter, 1977®).
A
Greek-English Lexicon. Henry
George Liddell & Robert Scott. Revised and augmented throughout by Sir Henry
Stuart Jones, with the assistence of Roderick McKenzie (Oxford: Clarendon Press,
1985).
Grote Winkler Prins
Encyclopedie. R.C. van Caenegem e.a. (red.) (Amsterdam/Brussel:
Elsevier, 1979-84).
Jewish
Encyclopedia: a Descriptive Record of the History, Literature, and Customs of
the Jewish People from the Earliest Times to the Present Day. Cyrus Adler and Isidore Singer (eds.) 12 vols. (New York/London: Funk
and Wagnall, 1901-06).
Medieval
Scandinavia Encyclopedia.
Phillip Pulsano (ed.) (New York: Garland, 1993).
Nederlands
Etymologisch Woordenboek. Jan de Vries, m.m.v. F. de Tollenaere (Leiden:
Brill, 1971).
Paulys
Real-Encyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft.
Neue Bearbeitung von Georg Wissowa u.a. (Stuttgart: Metzler, 1894-1978).
Woordenboek der
Nederlandsche Taal (= WNT)
(s-Gravenhage en Leiden: Nijhoff, Sijthoff en Stemberg, 1882®,
Sdu).
OVERIGE WERKEN
AARNE, Antti A.
1918-
Vergleichende Rätselforschungen
I-III (= Folklore Fellows Communications
26-28)
1920
(Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
AARNE
Antti A. & Stith THOMPSON
1987
The Types of the Folk-tale (= Folklore
Fellows Communications 184) Herziene versie van Antti Aarne, Verzeichnis
der Märchentypen (1910) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 1961, 19874).
ABRAHAMS,
Israel
1896
Jewish Life in the Middle Ages
(New York). Nederlandse vertaling Joods
leven in de Middeleeuwen (Den Haag: BZZTHôH, 1991).
ABRAHAMS,
Roger D.
1972
"The Literary Study of the Riddle", Texas
Studies in Literature and Language 14: 177-97.
1977
"The Riddle of the Poisoned Animals", Western
Folklore 36: 163-68.
1980
Between the Living and the Dead
(= Folklore Fellows Communications
225) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
1985
"A Note on Neck-Riddles in the West Indies as They Comment on
Emergent Genre Theory", Journal of American Folklore 98 (387): 85-94.
1989
"Bakhtin, the Critics, and Folklore", Journal
of American Folklore 102: 202-06.
-- & Alan
DUNDES
1972
"Riddles", in: Dorson (1972), 129-43.
ADLER, Cyrus and Isidore SINGER (eds.) zie Woordenboeken en encyclopedieën
ADORNO,
Theodor W.
1970
Ästhetische Theorie. In: Gesammelte
Schriften 7 (Frankfurt a/M: Suhrkamp).
AMADES, Joan
1960
"Les Contes-devinettes de Catalogne", Fabula
3: 199-223.
ANDERSON,
Walter
1923
Kaiser und Abt. Die Geschichte
eines Schwankes (= Folklore Fellows Communications 42) (Helsinki: Academia Scientiarum
Fennica).
APPEL, René,
Gerard HUBERS & Guus MEIJER
1976 Sociolinguïstiek (Utrecht/Antwerpen: Spectrum).
1991
Apollonius of Tyre. Medieval and
Renaissance Themes and Variations. Including the text of the Historia
Apollonii regis Tyri with an English translation (Cambridge: Brewer).
ARISTOTELES
De arte poetica liber, bezorgd door R. Kassel (Oxford University Press, 1965). Nederlandse vertaling door N. van der Ben & J.M. Bremer (Amsterdam: Atheneum/Polak & Van Gennep, 1986).
ATHENAEUS
Deipnosiphistae.
With an English translation by Charles Burton Gulick. 7 vols. (London: Heinemann
& New York: Putnam, 1930).
AUGUSTINUS,
Aurelius
De
catechezandibus rudibus.
In: vres
de Saint Augustin 11/1. Texte citique du CCL. Introduction, traduction et
notes par Goulven Madec (Études Augustiniennes, 1991).
AUSTIN,
J.L.
1962
How to do things with words (Oxford:
Clarendon Press).
1968 Rabelais and his World (Cambridge, Mass.: MIT Press). Uit het Russisch vertaald door Hélène Iswolsky.
1981
The Dialogic Imagination. Four
essays by M.M. Bakhtin. Ed. Michael Holquist (Austin: University of Texas Press).
BAKKER, C. zie BOEKENOOGEN
BAL, Mieke
1988
Death and dissymmetry. The politics
of Coherence in the Book of Judges (Chicago: University of Chicago Press).
BANDERA,
Cesáreo
1994
The Sacred Game. The Role of the
Sacred in the Genesis of Modern Literary Fiction (Pennsylvania: Pennsylvania
State University Press).
BARLEY,
Nigel F.
1974
"Structural Aspects of the Anglo-Saxon Riddle", Semiotica
10: 143-75.
BAUER, H.
1912
"Zu Simsons Rätsel in Richter Kapitel 14", Zeitschrift
der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 66: 473-74.
BAUGHMAN,
Ernest W.
1966
Type and Motif-Index of the
Folktales of England and North America (Den Haag: Mouton).
BAUMAN,
Richard
1986
Story, performance and event.
Contextual studies of oral narrative (Cambridge: Cambridge University Press).
1992
"Icelandic legends of the kraftaskáld", in Duranti &
Goodwin (1992), 125-45.
-- (ed.)
1992
Folklore, Cultural Performances and
Popular Entertainment. A Communications-centered Handbook (Oxford/New York:
Oxford University Press).
BEATTIE,
John
1964
Other Cultures. Aims, Methods and
Achievements in Social Anthropology (London: Cohen & West).
BECKWITH,
Martha W.
1922
"Hawaiian Riddling", American
Anthropologist 24: 311-31.
BEEK, Wouter van (red.)
1988 Mimese
en geweld. Beschouwingen over het werk van René Girard (Kampen: Kok Agora).
BEEKMAN, K.
1983 "'Enkelvoudige
vormen' en hun nawerking", Spektator
12 (5): 329-44.
BENJAMIN,
Walter
1936
"Der Erzähler", in: Über
Literatur (Frankfurt a/M: 1969): 33-61.
BERCKMOES, R.
1971 "Raadsels in de Gentse Almanakken van 1670 tot 1800", Oostvlaamse Zanten 46 (4): 158-164.
BIJBEL
Willibrordvertaling (Boxtel: Katholieke Bijbelstichting, 1978; geheel herziene uitgave 1995).
NBG-vertaling 1951 (Amsterdam: Nederlandsch Bijbelgenootschap, 1968).
BLADEL, Louis van
1980 "Geweld,
religie, cultuur en christendom volgens René Girard", in: Christelijk
geloof en maatschappijkritiek (Antwerpen/Amsterdam: De Nederlandsche
Boekhandel): 93-116.
BLÉCOURT, Willem de
1980 Volksverhalen uit Noord-Brabant (Utrecht/Antwerpen: Spectrum).
1981 "De volksverhalen van J.R.W. Sinninghe", Volkskundig Bulletin 7 (2): 162-93.
BLOK, Anton
1984 "Openbare
strafvoltrekkingen als rites de passage",
Tijdschrift voor geschiedenis 97 (3):
470-81.
BODAR, Antoine
1983 "Vorm en geestelijke occupatie", Forum der Letteren 24 (4): 260-76.
1987 De
schoonheidsleer van André Jolles. Morfologische beschouwingen. Dissertatie
Universiteit van Amsterdam.
BØDKER,
Laurits
1964
The Nordic Riddle. Terminology
and Bibliography (Kopenhagen).
BOEKENOOGEN, G.J.
1890→ Ms. Folklore verzameld door G.J. Boekenoogen
A. Noord-Hollandsche Sprookjes, opgetekend door C. Bakker, 1897-1916.
B. Sprookjes, voornamelijk uit NH, omstreeks 1890.
1901 "Raadsels en raadselsprookjes", Handelingen van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde (Leiden: Brill), 36-81. Apart uitgegeven (Leiden: Brill, 1901), 1-48. Herdrukt in Boekenoogen (1949): 131-68.
1949 Verspreide
geschriften. Verzameld door A.A. van Rijnbach en uitgegeven vanwege de
Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (Leiden: Brill).
BOGGS,
Ralph Steele
1930
Index of Spanish Folktales (= Folklore
Fellows Communications 90) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
BOLTE Johannes
& Georg POLÍVKA
1913-
Anmerkungen zu den Kinder- und
Hausmärchen der Brüder Grimm 5 delen (Leipzig:
1932 19372).
BRAEKMAN, W.L.
1985 Een
raadselboek uit de zestiende eeuw (= Scripta.
Mediaeval and
Renaissance Texts and Studies 15). (Brussel: UFSAL).
BREMMER,
Jan & Herman ROODENBURG (eds.)
1997
A Cultural History of Humour (Cambridge:
Polity Press).
BRINGÉUS,
Nils-Arvid
1975
"Caritas Romana. In picture, print and folk tradition", Béaloideas
39/41: 79-94.
BRYANT,
Mark
1990
Dictionary of Riddles (London:
Routledge).
BÜHLER, Karl
1934
Sprachtheorie. Die
Darstellungsfuktion der Sprache (Jena: Gustav Fischer).
BURKERT,
Walter
1987
"The Problem of Ritual Killing", in: Hamerton-Kelly (1987):
149-76.
BURNS,
Thomas A.
1976
"Riddling: Occasion to Act" Journal
of American Folklore 89: 139-65.
BUTSCH, A.
1876
Strassburger Rätselbuch. Die erste
zu Strassburg ums Jahr 1505 gedruckte deutsche Rätselsammlung neu hrsg.
von A. Butsch (Strassburg).
CARLEN, Louis
(Hrsg.)
1986
Forschungen zur Rechtsarchäologie
und Rechtlichen Volkskunde 8 (Zürich: Schulthess Polygraphischer Verlag).
CHAMBERS,
Robert
1847
Popular Rhymes of Scotland (Edinburgh).
CHIARINI,
G.
1983
"Esogamia e incesto nella Historia
Apollonii Regis Tyri", Materiali
e Discussioni per l'Analisi dei Testi Classici 10/11: 267-92.
CHIMOMBO,
S.
1987
"New Riddles for Old", Africa
57 (3). Also in: Malawian Oral Literature
(Centre for Social Research, Malawi, 1988): IX, 217-54.
CLERKX, Lily E.
1992 En
ze leefden nog lang en gelukkig. Familieleven in sprookjes. Een
historisch-sociologische benadering (Amsterdam: Bert Bakker).
COCK, Alfons de
1906 "De
Mammelokker te Gent", Volkskunde
18: 45-61.
CRENSHAW,
James L.
1974
"The Samson Saga: Filial Devotion or Erotic Attachment?", Zeitschrift
für die alttestamentliche Wissenschaft 86: 470-504.
1978
Samson (Atlanta and London).
DAALEN,
Aleida Gertruida
1966 Simson.
Een onderzoek naar de plaats, de opbouw en de functie van het Simsonverhaal in
het kader van de oudtestamentische geschiedschrijving. Dissertatie UvA
(Assen: Van Gorcum).
DAVELAAR-van TONGEREN, V.H., N. KEIJZER & U. van de POL (red.)
1987 Strafrecht
in perspectief (Arnhem: Gouda Quint).
DÉGH,
Linda
1995
Narrative in society: a performer
centered study of narration (= Folklore Fellows Communications 255) (Helsinki: Academia Scientiarum
Fennica).
DEGUY, Michel
& Jean-Pierre DUPUY (red.)
1982
René Girard et le problème du
Mal. (Paris: Grasset).
DEKKER, Ton
1978 "150 jaar Nederlands volksverhaalonderzoek", Volkskundig Bulletin 4 (1): 1-15.
1992 "Op zoek naar de verteller van volksverhalen", Amsterdams Sociologisch Tijdschrift 19 (2): 60-84.
--, Jurjen van der KOOI & Theo MEDER
1997 Van
Aladdin tot Zwaan kleef aan. Lexicon van sprookjes: ontstaan, ontwikkeling,
variaties (Nijmegen: SUN).
DIJK, Teun A. van (ed.)
1985
Handbook of Discourse Analysis.
4 vols. (London: Academic Press).
DONGEN,
Els van
1994 Zwervers, knutselaars, strategen. Gesprekken met psychotische mensen. Dissertatie Utrecht (Amsterdam: Thesis).
DOORNBOSCH, Ate
1991 Onder
de groene linde. Verhalende liederen uit de mondelinge overlevering, deel 3:
Liederen over trouw en ontrouw in de liefde, verleiding en verlating.
Verzameld door Ate Doornbosch. Van commentaar voorzien door Marie van Dijk.
Ingeleid door Marie van Dijk en Ton Dekker (Abcoude: Uniepers).
DORSON,
Richard M. (ed.)
1972
Folklore and Folklife: An
Introduction (Chicago: University of Chicago Press).
DORST,
John D.
1983
"Neck-riddle as a Dialogue of Genres. Applying Bakhtin's Genre
Theory", Journal of American Folklore
96 (382), 413-33.
DOUGLAS,
Mary
1966
Purity and Danger. An Analysis of
the Concepts of Pollution and Taboo (London: Routledge & Kegan Paul;
Routledge Ark, 1989).
1975
Implicit Meanings. Essays in
Anthropology (London: Routledge, 1991).
DURANTI,
Alessandro
1988
"Ethnography of Speaking: Toward a Linguistics of the Praxis",
in Newmeyer (1988): 210-228.
1997
Linguistic Anthropology (Cambridge:
Cambridge University Press).
-- &
Charles GOODWIN (eds.)
1992
Rethinking context. Language as an
interactive phenomenon (= Studies in the social and cultural foundations of
language 11) (Cambridge: Cambridge University Press).
DYKSTRA, Waling & Tsjibbe Gearts van der MEULEN
1856 In doaze fol alde Snipsnaren (Frjentsjer).
1882 In
doaze fol alde Snypsnaren by enoar samle troch... Oarde en folle (Frjentsjer:
Telenga).
EBBINGE WUBBEN, C.H.
1907 "Mededelingen
over Staphorst-Rouwveen", Driemaandelijksche
Bladen 6: 29-31.
EDDA. Goden- en
heldenliederen uit de Germaanse oudheid. Vertaald en van inleidingen
voorzien door Jan de Vries, herzien door Aleid Boon-de Vries & J.A. Huisman
(Amsterdam: Elsevier, 1938; Deventer: Ankh-Hermes, 19888).
EHLERS, J.
1865
Schleswig-Holsteensch Räthselbok
(Kiel).
EHLICH, Konrad, Jochen REHBEIN
1993 Kennis,
taal en handelen. Analyses van de communicatie in de klas. Red. Jan ten
THIJE (Assen: Van Gorcum).
EISMANN, Wolfgang & Peter GRZYBEK (Hrsg.)
1987
Semiotische Studien zum Rätsel.
Simple Forms Reconsidered II (= Bochumer Beiträge zur Semiotik 7) (Bochum: Brockmeyer).
EISSFELDT, O
1910
"Die Rätsel in Jdc 14", Zeitschrift
für die alttestamentliche Wissenschaft 30: 132-35.
ELDERINK, C.
1921 Oet
et Laand van Aleer. Twenther
Vertelsels (Enschede: v.d. Loeff; tweede druk 1924).
ELIADE, Mircea zie
Woordenboeken en encyclopedieën
ELIAS, Michael
1977 Plat-Haags (= Publicaties van het Instituut voor Algemene Taalwetenschap 15) (Amsterdam: UvA).
1987 "René Girard", in: J. Sperna Weiland, J. de Visscher & H. Achterhuis, Kritisch Denkerslexicon, 1-15.
1992 "De metafoor van de zondebok", in: Lascaris en Weigand (1992): 21-32.
1995
"Neck-Riddles in Mimetic Theory", Contagion.
Journal of Violence, Mimesis and Culture 2 (Spring): 189-202.
1996 "Wat blijft gissen en is toch geen vraag?", Psychologie 15 (maart): 24-27.
1997
Recensie van Das deutsche Rätsel im Mittelalter (Tomasek 1994), Volkskundig
Bulletin 23 (1): 82-84.
ESPINOSA, A.M.
1946-
Cuentos populares españoles. 3
vols. (Madrid: Instituto Antonio de Nebrija de
1947
filologia).
EVANS,
David
1976
"Riddling and the Structure of Context", Journal
of American Folklore 89: 166-88.
FERNANDEZ,
James W.
1982
Bwiti. An Ethnography of the
Religious Imagination in Africa (Princeton, N.J.: Princeton University Press).
1986
Persuasions and Performances. The
Play of Tropes in Culture (Bloomington: Indiana University Press).
FISCHER,
Helmut
1988
"Rätsel, Scherzfrage, Witz. Epische Kleinformen im Gebrauch sechs-
bis zehnjähriger Kinder", Fabula
29 (1/2): 73-95.
FISHMAN,
Joshua et al. (eds.)
1986
The Fergusonian Impact. I From
Phonology to Society II Sociolinguistics and the Sociology of Language (Berlin/New
York/Amsterdam: Mouton de Gruyter).
FOUCAULT,
Michel
1969
L'archéologie du savoir
(Paris: Gallimard).
FRAUENSTÄDT,
Dr.
1897
"Das Begnadigungsrecht im Mittelalter", Zeitschrift
für die gesamte Strafrechtswissenschaft 17: 887-910.
FRAZER,
James George
1911-
The Golden Bough: A Study in Magic
and Religion, vol. 6 The scapegoat (New York:
1915
Macmillan, 19513).
1922
The Golden Bough: A History of Myth
and Religion abridged vol. (London:
Macmillan; Chancellor Press, 1994).
FREUD, Sigmund
1913
"Das Motiv der Kästchenwahl", Imago
2 (3): 257-66. In Studienausgabe X (Frankfurt
a/M: Fischer, 1982), Bildende Kunst und Literatur, 181-93.
FRIEDREICH,
J.B.
1860
Geschichte des Räthsels (Dresden)
(Vaduz: Sändig Reprint Verlag, 1990).
FRIJHOFF, Willem
1997 "Volkskunde
en cultuurwetenschap: de ups en downs van een dialoog", Mededelingen
van de Afdeling Letterkunde KNAW, Nieuwe Reeks 60 (3): 89-143.
FRISCHBIER, H.
1885
"Verbrecher-Räthsel", Am
Urds-Brunnen Heft 9, Jahrgang 4, Band II: 172-74.
1891
"Rätsel-Geschichten", Am
Ur-Quell X Heft II B: 151-52, 166-67.
FUCHS, J.M.
& W.J. Simons
1970 Raadsels,
rebussen, puzzels (Amsterdam: Strengholt).
GEBAUER,
Gunter & Christoph WULF
1992
Mimesis. Kultur - Kunst -
Gesellschaft (Hamburg: Rowohlt).
GELDOF, Willem
1947 "Wordt het volksraadsel vergeten?", Volkskunde 6: 165-72.
1949 "Hoe zullen wij volksraadsels verzamelen?", Volkskunde 8: 181-89.
1950 Het Zeeuwse volksraadsel (Middelburg: Den Boer).
1979 Volksverhalen
uit Zeeland en de Zuidhollandse eilanden (Utrecht/Antwerpen: Spectrum).
GENNEP, Arnold
van
1909
Les rites de passage. Étude systématique
des rites de la porte et du seuil, de l'hospitalité, de l'adoption, etc.
(Paris: Émile Nourry).
GEORGEAKIS, G.
& Léon PINEAU
1894
Le Folk-lore de Lesbos (Paris:
G.P. Maisonneuve & Larose). Fotografische
herdruk 1968.
GEORGES,
Robert A. & Allan DUNDES
1963
"Toward a Structural Definition of the Riddle", Journal
of American Folklore 76: 111-18.
GEORGES,
Robert A. & Michael Owen JONES
1995
Folkloristics. An
Introduction (Bloomington & Indianapolis: Indiana University Press).
GEZELLE, Guido
1884 "Kwelspreuken",
Loquela 4 (15): 15-16.
GINNEKEN, Jac. van
1924 "Raad
en raden. Een semasiologische proeve", Tijdschrift
voor taal en letteren 12: 1-12.
GINZBURG, Carlo
1989 Storia
notturna (Turijn: Giulio Einaudi). Nederlandse vertaling Extasen.
Een ontcijfering van de heksensabbat (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1993).
GIRARD, René
1961 Mensonge romantique et vérité romanesque (Paris: Grasset). Engelse vertaling Deceit, Desire, and the Novel (Baltimore: Johns Hopkins University Press; London: Athlone Press, 1966). Nederlandse vertaling De romantische leugen en de romaneske waarheid (Kampen: Kok Agora; Kapellen: Pelckmans, 1986).
1972
La violence et le sacré
(Paris: Grasset). Engelse
vertaling Violence and the Sacred (Baltimore: Johns Hopkins University Press;
London: Athlone Press, 1977). Nederlandse vertaling God en geweld
(Tielt: Lannoo, 1994).
1976 Critiques dans un souterrain (Lausanne: L'age d'homme). Nederlandse vertaling Dubbels en demonen (Tielt: Lannoo/Mimesis, 1995).
1978a Des choses cachées depuis la fondation du monde. Recherches avec Jean-Michel Oughourlian et Guy Lefort (Paris: Grasset). Engelse vertaling Things Hidden since the Foundation of the World (Stanford CA: Stanford University Press 1987). Nederlandse vertaling Wat vanaf het begin der tijden verborgen was (Kampen: Kok Agora; Kapellen: Pelckmans, 1990).
1978b
To Double Business Bound. Essays on
Literature, Mimesis and Anthropology (Baltimore: Johns Hopkins University
Press; London: Athlone Press).
1982 Le bouc émissaire (Paris: Grasset). Engelse vertaling The Scapegoat (Baltimore: Johns Hopkins University Press; London: Athlone Press, 1986). Nederlandse vertaling De zondebok (Kampen: Kok Agora, 1986).
1987 "Generative
Scapegoating", in: Hamerton-Kelly (ed.) (1987), 73-148.
1991
A Theater of Envy. William
Shakespeare (Oxford: Oxford University Press).
GITTÉE, Aug.
1889 "Een
raadselboek voor Vlaanderen", recensie van Joos (1888), Volkskunde
2: 34-38.
GLAZIER,
Jack & Phyllis Gorfain GLAZIER
1976
"Ambiguity and Exchange. The Double Dimension of Mbeere Riddles",
Journal of American Folklore 89:
189-238.
GLUCKMAN,
M.
1954
Rituals of Rebellion in Sout-East
Africa (Manchester: Manchester University Press).
GOFFMAN,
Erving
1974
Frame Analysis. An Essay on the
Social Organization of Experience (New York: Harper & Row).
GOLDBERG,
Christine
1993
Turandot's Sisters. A Study of the
Folktale AT 851 (New York and London: Garland).
GOLDSTEIN,
Kenneth S.
1963
"Riddling Traditions in Northeastern Scotland", Journal
of American Folklore 76: 330-36.
GOLSAN,
Richard J.
1993
René Girard and Myth. An
Introduction (London & New York: Garland).
GOODHART,
Sandor
1978
"Ληστας 'Eφασκε:
Oedipus and Laius Many Murderers", Diacritics
(March): 55-71.
GORFAIN,
Phyllis
1976
"Riddles and Tragic Structure in Macbeth",
Mississippi Folklore Register 10: 187-209.
GREEN,
Thomas
1972
"Riddle", in Bauman (ed.) (1992): 134-38.
GREGOR,
Walther
1881
Notes on the Folk-lore of the
North-east of Scotland (= Publications of the Folklore Society VII) (London).
GRESSMANN,
Hugo
1922
Die Anfänge Israels (Göttingen).
GRIMM, Jacob
und Wilhelm
1819
Kinder- und Hausmärchen (Darmstadt:
Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 199114).
GROENEWALD, C. Fr.
1919 Rijmpies
en raaisels. Bijdraë tot die suidafrikaanse volkskunde. Dissertatie
Groningen.
GRZYBEK, Peter
1987
"Überlegungen zur semiotischen Rätselforschung", in: Eismann
& Grzybek (1987): 1-38.
GUMPERZ,
John & Dell HYMES (eds.)
1972
Directions in Sociolinguistics
(New York: Holt, Rinehart and Winston).
GUNKEL, H.
1913
"Simson", in: Reden
und Aufsätze (Göttingen): 38-64.
GUREVICH,
Aaron
1997
"Bakhtin and his Theory of Carnival", in: Bremmer &
Roodenburg (eds.) (1997): 54-60.
HAAN, Tjaard W.R. de
1974 Smeulend
vuur. Groninger volksverhalen (Den Haag: Kruseman).
HAGELAND, A. van
1952 "De
Gentse 'Mammelokker' een importartikel?" Oostvlaamsche
Zanten 27 (6): 135-41.
HAIN, Mathilde
1966 Rätsel
(Stuttgart: Metzler).
HALPERT, Herbert
1941 "The
Cante-Fable in Decay", Southern
Folklore Quarterly 5: 191-200.
HAMERTON-KELLY, G. (ed.)
1987
Violent Origins. Ritual Killing and
Cultural Formation (Stanford: Stanford University Press).
HASTINGS, James zie
Woordenboeken en encyclopedieën
HAYN, Hugo
1890
"Die deutsche Rätselliteratur. Bibliographie",
in Centralblatt für Bibliothekswesen
7: 516-56.
HENDERSON,
William
1866
Notes on the Folk Lore of the
Northern Counties of England and the Borders. With an Appendix on
Household-Stories by S. Baring-Gould. (London:
Longmans, Green, an Co.).
HERDER, Johann
Gottfried
1783
Vom Geist der ebräischen Poesie
(Deßau), in: Sämtliche Werke. Bernhard Suphar (Hrsg.) (Berlin: 1880), XII (Repro Hildesheim/New York:
Georg Olms/Weidmann).
HERODOTUS
Historiae.
Bezorgd door J.J.E. Hondius en J.A. Schuursma (Wolters: Groningen, 19586).
Vertaling Historiën door Onno Damsté (Bussum: Fabula-Van Dishoeck, 1968,
19744).
HERSKOVITS
Melville Jean and Frances Shapiro HERSKOVITS
1936
Suriname Folklore (New York:
Columbia UP).
1958
Dahomean Narrative. A
cross-cultural analysis (Evanston: Northwestern University Press).
HEUSCH, Luc de
1958
Essai sur le symbolisme de
l'inceste royal en Afrique (Brussel: Vrije Universiteit). Herdrukt in Écrits
sur la royauté sacrée (Bruxelles: Instituut de Sociologie, 1987).
HEUSLER,
Andreas
1901
"Die altnordische Rätsel", Zeitschrift
des Vereins für Volkskunde 11: 117-49.
Historia Apollonii
regis Tyri. De wonderbaarlijke
geschiedenis van Apollonius, koning van Tyrus. Zie Archibald (1991).
Vertaald door George Kortekaas (Den Haag: Martinus Nijhoff, 1982).
HUDSON,
R.A.
1980
Sociolinguistics (Cambridge:
Cambridge University Press). Nederlandse vertaling Sociolinguïstiek
(Groningen: Wolters-Noordhoff, 1982).
HUIZINGA, Johan
1933 "Over de Grenzen van spel en ernst in de cultuur", in: Huizinga (1950): V, 3-25.
1940 Homo
Ludens. Proeve eener Bepaling van het Spel-element der cultuur, in Huizinga
(1950): V, 26-246. Engelse
vertaling Homo Ludens: a Study of the Play-Element in Culture (London:
Routledge, 1949; Boston: Beacon, 1955).
1950 Verzamelde
Werken. 9 delen. (Haarlem: Tjeenk Willink, 1950).
HYMES,
Dell
1974
Foundations in Sociolinguistics. An
Ethnographic Approach (London: Tavistock).
IERSEL, Bas van
1994 "In
raadselen gehuld", Schrift 151:
16-20.
JAARSMA, Adam Aukes
1965- Ms. (Amsterdam: PJMI; Leeuwarden: Fryske Akademy).
1979
JACOBS,
Joseph
1905
"Riddle", Jewish Encyclopedia X: 408-10.
JAKOBSON,
Roman
1957
"Shifters, Verbal Categories and the Russian Verb", herdrukt in
R.J., Selected Writings II (Den Haag:
Mouton, 1971): 130-47.
JOLLES, André
1925
"Rätsel und Mythos", in:
"Rätselforschungen", Germanica,
Eduard Sievers zum 75. Geburtstag 25. November 1925 (Halle an der Saale),
632-45.
1930
Einfache Formen (Halle). (Tübingen:
Max Niemeyer, 19826).
JOOS, Amaat
1888 Raadsels voor het Vlaamsche volk, gerangschikt, vergeleken en verklaard (Gent: Leliaert, Siffer en Cie).
1928 Raadsels
van het Vlaamsche volk 3 delen. (Brussel: Standaard).
KAPTEIN, Roel
1997 Op zoek naar Zijn. Een antropologie (Belfast: Corrymeela Press).
-- & Pieter TIJMES
1986 De
ander als model en obstakel (Kampen: Kok Agora).
KEIJZER, Nico
1980 "De
doodstraf" in: Davelaar-van Tongeren, Keijzer & van de Pol (1980):
81-97.
KELSO,
James A.
1918
"Riddle", in Hastings (1921): X, 765-70.
KERNAN,
Alvin, Peter BROOKS & Michael HOLQUIST (eds.)
1973
Man and His Fictions. An
Introduction to Fiction-Making, its Forms and Verse (New York: Harcourt,
Brace, Jovanovich).
KLEE, Felix
1960
Paul Klee. Leben und Werk in
Dokumenten, ausgewählt aus den nachgelassenen Aufzeichnungen und den unveröffentlichten
Briefen (Zürich: Diogenes).
KÖHLER,
Reinhold
1878
"Das Rätselmärchen von dem ermordeten Geliebten", Rivista
di Letteratura popolare 1 (3): 213-21. Herdrukt in Köhler (Hrsg. Bolte)
(1898), 350-60.
1898
Kleinere Schriften zur Märchenforschung,
hrsg. von Johannes Bolte (Weimar: Emil Felber, 1898-1900). 2
delen.
KÖHLER-ZÜLCH,
Ines
1997
"Who Are the Tellers? Statements by Collectors and Editors ", Fabula
38 (3/4): 199-209.
KOOI, Jurjen van der
1979 Volksverhalen uit Friesland (Utrecht/Antwerpen: Spectrum).
1984 Volksverhalen in Friesland. Lectuur en mondelinge overlevering. Een typencatalogus. Dissertatie Groningen. (= Nedersaksische Studies 6, = Rige Estrikken 6) (Groningen: Stiftung FFYRUG/Stichting Salland).
1997 "Rechterraadsels",
in Dekker, Van der Kooi & Meder (1997).
KRETSCHMER,
Paul
1899
"Zur Geschichte von der säugenden Tochter", Zeitschrift
für deutsches Altertum 43: 151-57.
KRIKMANN,
Arvo
1996
"The Main Riddles, Questions, Allegories and Tasks in AT 875, 920,
921, 922 and 927", in: Valk (1996): 55-79.
LAAN, Klaas ter
1928 "Richterroadsels", Groningen 11 (8): 153-54.
1929 Nieuw Groninger Woordenboek (Groningen/Den Haag: Wolters).
1930 Groninger Overleveringen2. Deel 1 (Zutphen), deel 2 (Groningen).
1932 Nederlandsche Overleveringen. 2 delen (Zutphen: Thieme).
1949 Folkloristisch
Woordenboek van Nederland en Vlaams-België ('s-Gravenhage/Batavia: Van
Goor).
LABOV,
William
1972a
Sociolinguistic Patterns (Philadelphia:
University of Pennsylvania Press).
1972b
Language in the Inner City. Studies
in the Black English Vernacular (Philadelphia: University of Pennsylvania
Press).
LANGE, Frits de
1987 "Différence. Achtergronden bij René Girard", Gereformeerd Theologisch Tijdschrift 192-225.
LASCARIS, André F.
1984 "De medemens als model en obstakel", Tijdschrift voor Theologie 24: 115-37.
-- & Hans WEIGAND (red.)
1992 Nabootsing.
In discussie over René Girard (Kampen: Kok Agora).
LAUSBERG,
Heinrich
1963
Elemente der literarischen Rhetorik
(München: Max Hueber, 19848).
LEATHER,
Ella Mary
1912
The Folk-lore of Herefordshire
(London).
LEGRAND, Emile
1881
Recueil de contes populaires grecs
(Paris: E. Leroux).
LEROY, Herbert
1968
Rätsel und Missverständnis. Ein
Beitrag zur Formgeschichte des Johannesevangeliums (Bonn: Hanstein).
LEVINSON,
Stephen C.
1983
Pragmatics (Cambridge:
Cambridge University Press).
LIDDELL, Henry George, Robert SCOTT zie Woordenboeken en encyclopedieën
LINDEN, Renaat van der
1981 Grootmoeders
raadselboek (Antwerpen: Beckers).
LIVINGSTON,
Paisley
1992
Models of Desire. René Girard and
the Psychology of Mimesis (Baltimore and London: Johns Hopkins University
Press).
LÜTHI, Max
1962
Märchen (Stuttgart: Metzler,
19969).
LYONS,
John
1977
Semantics.
2 vols. (Cambridge: Cambridge University Press).
MAAS, Utz
1976
Kann man Sprache lehren? Für einen
anderen Sprachunterricht (Frankfurt a.M.: Syndikat).
MAK, J.J.
1935- "Over Raadsels, in het bijzonder de Oud-Noorsche", Volkskunde XL: 25-41 en 82-97.
1936
MALONE,
Kemp
1928
"Rose and Cypress", Publications
of the Modern Language Association 43: 397-446.
MARANDA,
Elli Köngäs
1971a
"The Logic of Riddles", in Maranda and Maranda (eds.) (1971a),
189-232.
1971b
"Theory and Practice of Riddle Analysis", Journal
of American Folklore 84: 51-61.
1976
"Riddles and Riddling: an Introduction", Journal
of American Folklore 89: 127-37.
MARANDA,
Pierre & Elli Köngäs MARANDA (eds.)
1971a
Structural Analysis of Oral
Tradition (Philadelphia: University of Pennsylvania Press).
1971b Structural
Models in Folklore (Den Haag: Mouton).
MARGALITH,
Othniel
1986
"Samson's Riddle and Samson's Magic Locks", Vetus
Testamentum 36 (2): 225-34.
McDOWELL, John H.
1985 "Verbal
Dueling", in Van Dijk (1985): 203-211.
McKENNA,
Andrew
1992
Violence and Difference. Girard,
Derrida and Deconstruction (Urbana and Chicago: University of Illinois
Press).
McKINNELL,
John
1994
Both One and Many: Essays on Change
and Variety in Late Norse Heatherism. Philologia
1, a cura di Teresa
Paroli 1 (Roma).
MEER, Bob van
der
1988 De
zondebok in de klas (Den Bosch: KPC).
MEERTENS, P.J.
1953 "Het
raadsel", Handelingen van het 20ste
Vlaams Philologencongres: 231-33.
MEIER, John
1909
"Deutsche und niederländische Volkspoesie", in: Hermann Paul, Grundriss
der germanischen Philologie (Strassburg: Trübner): II (i), 1281-90.
MENESTRIER,
C.F. s.j.
1694
La philosophie des images énigmatiques
où il est traité des énigmes, hieroglyphes, etc. (Lyons).
MEYER, Hansjörg
1967
Das Halslösungsrätsel.
Inaugural-Dissertation, Würzburg.
MEYER, Maurits
de
1968
Le conte populaire flamand (= Folklore
Fellows Communications 203) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
MONT, Pol de
1888 "Raadsels",
Volkskunde I: 18-19, 205-6.
MOORE,
G.F.
1918
A critical and exegetical
commentary on Judges ( ICC) (Edinburgh: Clark).
MOORMAN VAN
KAPPEN, Olav
1986
"Zur Geschichte der Bahrprobe in den Niederlanden", in Carlen
(1986), deel 8: 79-96.
MÜLLENHOFF,
Karl Viktor
1845
Sagen, Märchen und Lieder der
Herzogthümer Schleswig, Holstein und Lauenburg (Kiel); neue Ausgabe,
besorgt von Otto Mensing (Schleswig: 1921); fotografische herdruk van (1921): Hildesheim/New
York: Georg Olms Verlag (1976).
1855
"Nordische, englische und deutsche Räthsel", Zeitschrift
für deutsche Mythologie und Sittenkunde 3 (1): 1-20.
1883
"Ein Räthsel", Am
Urds-Brunnen Heft 2 Jahrgang 3 Band II, 37.
MÜLLER,
Hans-Peter
1970
"Der Begriff 'Rätsel' im Alten Testament", Vetus
Testamentum 20: 465-89.
NEL,
Philip
1985
"The Riddle of Samson (Judg 14,14.18)", Biblica
66: 534-45.
NEWMEYER,
Frederick J. (ed.)
1988
Linguistics. The Cambridge Survey
4, The socio-cultural context
(Cambridge: Cambridge University Press).
NN
1898 Recensie
van Pitrè, Folk-Lore 9: 258-61.
NOORDEWIER, M.J.
1853 Nederduitsche
Regtsoudheden (Utrecht: Kemink en Zoon).
NORTON,
F.J.
1942
"Prisoner who Saved his Neck with a Riddle", Folk-Lore
53: 27-57.
OHLERT, Konrad
1886
Rätsel und Gesellschaftsspiele der
alten Griechen (Berlin). 2de bewerkte druk Rätsel
und Rätselspiele (Berlin: Mayer & Müller, 1912).
OUGHOURLIAN,
Jean-Michel
1982
Un mime nommé désir. Hystérie,
transe, possession, adorcisme (Paris: Grasset). In het Engels
vertaald door Eugene Webb, The Puppet of Desire. The
Psychology of Hysteria, Possession, and Hypnosis (Stanford: Stanford University Press, 1991).
PANZER,
Friedrich
1935
"Das Volksrätsel", in: Spamer (1935): 263-82.
PARSONS,
Elsie Clews
1917
"Notes on the Folklore of Guilford County, North Carolina", Journal
of American Folk-lore 30: 201-07.
PAULY & WISSOWA zie
Woordenboeken en encyclopedieën
PELCKMANS, Paul & Guido VANHEESWIJCK (red.)
1996 René
Girard. Het labyrint van het verlangen (Kapellen: Pelckmans, Kampen: Kok
Agora).
PEPICELLO,
W.J. & Thomas A. GREEN
1984
The Language of Riddles: New
Perspectives (Columbus: Ohio State University Press).
PÉTIS DE LA
CROIX, François [et Alain-René Lesage]
1711-
Les Mille et un Jour. Contes
Persans, traduits en François. 5 delen (Amsterdam:
1713
Pierre de Coup). Texte établi par Paul Sebag (Paris: Bourgois, cop.
1980). Nederlandse vertaling van C.F. van der Horst De
Duizend en één dag (Hezârjek Roez) Perzische verhalen, 4 delen
(Santpoort: C.A. Mees, 1927-28).
PETSCH, Robert
1898
Studien über das Volksrätsel
(Berlin). Herdrukt in Petsch (1899).
1899
Neue Beiträge zur Kenntnis des
Volksrätsels in: Palaestra IV (Berlin: Mayer & Müller). Herdruk van Petsch
(1898), met een Anhang: "Rockenbüchlein"
en "Über die Herausgabe von Volksrätseln".
1917
Das deutsche Volksrätsel
(Strassburg: Trübner).
PEUCKERT,
Will-Erich
1938
Deutsches Volkstum in Märchen und
Sage, Schwank und Rätsel (Berlin: De Gruyter).
PITRÈ,
Giuseppe
1897
Indovinelli, dubbi, scioglilingua
del popolo siciliano (= Biblioteca della Tradizioni Popolari Sicilane XX) (Torino-Palermo:
Carlo Clausen).
PLATO
Politeia.
Livres iv-vii, in: Oeuvres Complètes, tome vii, 1re partie. Texte établi
et traduit par Émile Chambry (Paris: Les Belles Lettres, 1956).
POPULIER, Jan
1993 God
heeft echt bestaan (Tielt: Mimesis).
POS, Sonja
1988 "De
thema's van bemiddelaar en zondebok in de roman De donkere kamer van Damocles van W.F. Hermans", in: Van Beek
(1988), 155-171.
POUILLON, Jean
& Pierre MARANDA (eds.)
1970
Echanges et communications (Den
Haag: Mouton).
RADCLIFFE-BROWN,
A.R.
1952
Structure and Function in Primitive
Society (London: Cohen & West, 19614).
RANDOLPH,
Vance
1952
Who Blowed Up The Church House
(New York).
RANK, Otto
1912
Das Inzest-Motif in Dichtung und
Sage. Grundzüge einer Psychologie des dichterischen Schaffens
(Leipzig/Wenen: Deuticke, vermeerderde druk 19262, herdrukt
Darmstadt, 1974).
RANKE, Kurt zie
Woordenboeken en encyclopedieën
REIS, Ria
1990 "Vrouwen en wanorde", Antropologische Verkenningen 9 (2): 1-15.
1996a Sporen van ziekte. Medische pluraliteit en epilepsie in Swaziland (Amsterdam: Het Spinhuis).
1996b
Inleiding themanummer Mary Douglas, Focaal
28: 7-16.
RICKFORD,
John R.
1986
"Riddling and Lying: Participation and Performance", in Fishman
et al. (eds.) (1986): II, 89-106.
RICOEUR, Paul
1975
La métaphore vive (Paris:
Seuil).
RIJNAARTS, José
1987 Dochters
van Lot (Amsterdam: Dekker; Rainbow Pockets 1989).
ROBERTS,
John M. & Michael L. FORMAN
1971
"Riddles: Expressive Models of Interrogation", in: Ethnology
10: 509-33. Ook in Gumperz & Hymes (1972), 180-209.
RÓHEIM,
Géza
1934
The Riddle of the Sphinx or Human
Origins. Vertaald uit het Duits door R. Money-Kyrle (London: Hogarth Press;
New York etc.: Harper & Row, 1974).
RÖHRICH, L.
1956
Märchen und Wirklichkeit. Eine
volkskundliche Untersuchung (Wiesbaden: Franz Steiner: 1974).
ROTH, Cecil and Geoffrey WIGODER zie Woordenboeken en encyclopedieën
SANTI, Aldo
1952
Bibliografia della enigmistica
(Firenze: Sansoni).
SASSEN, Aug.
±1890
Hs. Noord-Brabantsche
Folklore (Tilburg: KUB, Brabantcollectie).
SCHIPPER, Mineke
1990 Afrikaanse
letterkunde (Baarn: Ambo; Den Haag: Novib).
SCHITTEK,
Claudia
1989
Flog ein Vogel federlos. Was uns
die Rätsel sagen (München/Wien: Carl Hanser).
SCHOFFELEERS, Jan-Mathijs
1977 "Particularisme en profanatie", openbare les (Amsterdam: VU).
1991 "Waarom
God maar één been heeft. Naar een post-structuralistische antropologie van de
religie", oratie RU Utrecht. In het Engels verschenen als "Twins and Unilateral Figures in
Central and Southern Africa: Symmetry and Asymmetry in the Symblization of the
Sacred", Journal of Religion in
Africa 21 (4): 345-72.
1992
River of Blood. The Genesis of a
Martyr Cult in Southern Malawi, c.A.D. 1600 (Madison: Wisconsin University
Press).
-- &
Adrian ROSCOE
1985
Land of Fire. Oral Literature from
Malawi (Limbe: Popular Publications).
-- (ed.)
1979
Guardians of the land. Essays on
Central African Territirial Cults. With a Foreword by T.O. Ranger (Gwelo:
Mambo Press).
SCHÖNFELDT,
A.
1978
"Zur Analyse des Rätsels", Zeitschrift
für deutsche Philologie 97: 60-73.
SCHREUDER, J.G.
1915 Onderzoek
naar het oude strafrechtsgebruik volgens hetwelk eenen veroordeelde
kwijtschelding kon worden verleend wanneer eene vrouw hem wilde huwen.
Dissertatie Universiteit van Amsterdam. (Amsterdam: A.H. Kruyt).
SCHRIJNEN, Josef
1930- Nederlandsche volkskunde2 (Zutphen), deel 2, "Raadsels en spreekwoorden", 97-156.
1933
SCHULTZ,
Wolfgang
1909-
Rätsel aus dem hellenischen
Kulturkreise. Erster Teil: Die Rätselüberlieferung (1909).
1912
Zweiter Teil: Erläuterungen zur Rätselüberlieferung" (1912)
(Leipzig: J.C. Hinrichs).
1913
"Rätsel", in: Pauly/Wissowa, cols. 62-125.
SCOTT,
James C.
1976
The Moral Economy of the Peasant.
Rebellion and Subsistence in Southeast Asia (New Haven and London: Yale
University Press).
SEAFORD,
Richard
1994
Reciprocity and Ritual. Homer and
Tragedy in the Developing City-State (Oxford: Clarendon Press).
SEARLE,
John R.
1968
Speech Acts. An Essay in the
Philosophy of Language (Cambridge: Cambridge University Press).
SHAKESPEARE,
William
Macbeth.
Ed. by Kenneth Muir (= The Arden Edition of the Works of William Shakespeare) (London:
Methuen & Co., 1955).
Pericles.
Ed. by F.F. Hoeniger (= The Arden Edition of the Works of William Shakespeare) (London:
Methuen & Co., 1963).
SIMONS, Anton
1990 Het
groteske van taal. Over het werk van Michail Bachtin (Amsterdam: SUA).
SIMONSE, Simon
1988 "De slaperigheid van koning Fadyet. Regicide en het zondebokmechanisme in de Nilotische Soedan", in: Van Beek (1988): 172-208.
1992
Kings of Disaster. Dualism,
Centralism and the Scapegoat King in Southeastern Sudan (Leiden: Brill).
SIMROCK, K.
1850
Das deutsche Räthselbuch
(Frankfurt a/M).
SINNINGHE,
Jacques R.W.
1936
Overijselsch Sagenboek
(Zutphen).
1937 Oud-Hollandsche Raadsels (= Libellen - Serie no 116) (Baarn).
1942 Vijftig Nederlandse Sprookjes (Amsterdam: Elsevier).
1943
Katalog der niederländischen Märchen-,
Ursprungssagen-, Sagen- und Legendenvarianten (= Folklore
Fellows Communications 132) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
SOGGIN,
J. Alberto
1981
Judges. A Commentary. Uit
het Italiaans vertaald door John Bowden (London: SCM Press, 19872).
SPAMER, A.
(Hrsg.)
1935
Die deutscheVolkskunde (Leipzig2).
STANZEL, Franz
Z.
1964
Typische Formens des Romans (Göttingen:
Vandenhoeck & Ruprecht).
STERKENS, Remi & Paula STERKENS-CIETERS
1948 Inleiding
tot de taalstudie ten dienste van Athenea, Colleges en Normaalscholen tweede
deel4 (Brussel: De Boeck).
STRUBBE, E.I
1970 "De
rechtelijke volkskunde", in: Jaarboek
Koninklijke Belgische Commissie voor Volkskunde, Vlaamse Afdeling 23:
111-31.
TARDY, L.
1933
"Contributions à létude du folklore bantou. Les fables,
devinettes et proverbes fang", Anthropos 28.
TÄUBLER, E.
1958
Biblische Studien (Tübingen).
TAYLOR, Archer
1938a
"Problems in the Study of Riddles", Southern
Folklore Quarterly 2 (1): 1-9.
1938b
"Riddles Dealing with Family Relationships", Journal
of American Folk-Lore 51 (199): 25-37.
1939
A Bibliography of Riddles (= Folklore
Fellows Communications 126) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
1943
"The Riddle", California Folklore Quarterly 2: 129-47.
1944
"The Riddle of the Morning Spring", Southern
Folklore Quarterly 8: 23-25.
1948a
The Literary Riddle before 1600
(Berkeley: University of California Press).
1948b
"Straparolas Riddle of Pero and Cimon and Its Parallels", Romance
Philology 1 (4): 297-303.
1951
English Riddles from Oral Tradition
(Berkeley en Los Angeles: University of California Press).
THOMAS,
Richard F.
1988
zie: VERGILIUS
THOMPSON,
Stith
1946
The Folktale (New York: Holt,
Rinehart & Winston).
1955-
Motif Index of Folk-Literature. A
Classification of Narrative Elements in Folktales,
1958
Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books
and Local Legends. Revised and Enlarged Edition, 6 vols. (Copenhagen,
1955-58).
TIJMES, Pieter
1985
"We zijn veroordeeld altoos te blijven twisten. Een vergelijking
van Max Weber en René Girard", Mens
en Maatschappij 4 (60): 376-89.
TINNEVELD, A.
1976 Vertellers
uit de Liemers (Wassenaar: Neerlands Volksleven).
TODOROV,
Tzvetan
1998
"I, Thou, Russia", recensie van Caryl Emerson, The First Hundred Years of Mikhail Bakhtin (Princeton University
Press), Times Literary Supplement, March
13 (# 4954): 7-8.
TOLKIEN,
Christopher
1960
The Saga of King Heidrek the Wise
(London: T. Nelson and Sons).
TOMASEK, Tomas
1994
Das deutsche Rätsel im Mittelalter
(Tübingen: Max Niemeyer Verlag).
TORCZYNER,
Harry (= Tur Sinai, N.H.)
1924
"The Riddle in the Bible", Hebrew
Union College Annual 1: 125-49.
TCHERKÉZOFF,
Serge
1987
Dual Classification Reconsidered.
Nyamwezi sacred kingship and other examples (Cambridge: Cambridge University
Press). Oorspronkelijke titel Le roi Nyamwezi,
la droite et la gauche: Révision comparative des classifications dualistes. Vertaald
door Martin Thom.
TUPPER,
Frederick
1910
The Riddles of the Exeter Book
(Boston: Ginn). (Herdruk Darmstadt: WBG, 1968).
TURNER,
Victor
1977
The Ritual Process. Structure and
Anti-Structure (Ithaca, NY: Cornell University Press, 19896). Eerste
editie 1969 (Aldine).
TYBERG, Son
1995 Raadselpret
op het toilet (Aartselaar: Deltas).
UDE-KOELLER,
Susanne
1990
"Halslöserätsel", in: Enzyklopädie
des Märchens 6: 412-19.
UTHER, H.-J.
1981
Behinderte in populären Erzählungen.
Studien zur historischen und vergleichenden Erzählforschung (Berlijn/New
York).
VALERIUS
MAXIMUS
Facta et dicta
memorabilia. Tome 2, Livres iv-v. Texte établi
et traduit par Robert Combès (Paris: Les Belles Lettres, 1997).
VALK, Ülo
(ed.)
1996
Studies in Folklore and Popular
Religion 1. Papers delivered at the
Symposium "Walter Anderson and Folklore Studies Today" (Tartu:
Department of Estonian and Comparative Folklore, University of Tartu).
VANSINA,
Jan
1985
Oral Tradition as History
(Madison: Wisconsin University Press).
VERGILIUS
Georgica.
Volume 2, Books III-IV. Edited by Richard F. Thomas (Cambridge: Cambridge
University Press, 1988). Nederlandse vertaling Het
boerenbedrijf door Ida G.M. Gerhardt (Den Haag/Amsterdam: Bert
Bakker/Atheneum Polak & Van Gennep, 1969).
VERNANT,
Jean-Pierre
1970
"Ambiguïté et renversement: sur la structure énigmatique d'Oedipe
Roi", in: Pouillon & Maranda (1970): 1253-79.
VERVLIET, J.B.
1889 "Raadsels",
Ons Volksleven 1: 78-80.
VLOTEN, J. van
1872 Nederlandsche
Baker- en Kinderrijmen II (Leiden: Sijthoff).
VOIGT, Vilmos
1992
"Ung. MESE '?'", in: Festschrift
Károly Rédei (Wien/Budapest).
VRIES, Jan P.M.C. de
1928
Die Märchen von klugen Rätsellösern.
Eine vergleichende Untersuchung (= Folklore
Fellows Communications 73) (Helsinki: Academia Scientiarum Fennica).
WÄHLER,
Martin
1940
"Das Leben des Volksrätsels im Volke", Zeitschrift
für Volkskunde 49: 260-73.
WEBB,
Eugene
1993
The Self Between. From Freud to the
New Social Psychology of France (Seattle and London: University of
Washington Press).
WHITE,
Allon
1993
Carnival, Hysteria and Writing.
Collected Essays and Autobiography (Oxford: Clarendon Press).
WILLIAMS,
James G.
1994
"History-Writing as Protest: Kingship and the Beginning of
Historical Narrative", Contagion 1 (Spring): 91-110.
WINKLER, Johan
1883
"Het meiske en de rütersman", in: Korrespondenzblatt
des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung 8: 82.
WITTGENSTEIN,
Ludwig
1953
Philosophische Untersuchungen
(Frankfurt: Suhrkamp, 1971)
WOLF, J.W.
(Hrsg.)
1843
Niederländische Sagen
(Leipzig: Brockhaus).
WOLFENSTEIN,
Martha
1954
Children's Humor. A Psychological
Analysis (Glencoe, Ill.: Free Press).
WOSSIDLO,
Richard
1897
Mecklenburgische Volksüberlieferungen.
Erster Band: Rätsel (Wismar:
Hinstorff'sche Hofbuchhandlung Verlagsconto).
WÜNSCHE,
August
1883
Die Räthselweisheit bei den Hebräern,
mit Hinblick auf andere alte Völker dargestellt (Leipzig: Otto Schulze).
YUSA,
Michiko
1987
"Paradox and Riddles", in: Eliade, Encyclopedia
of Religion: 11, 189-95.
|
|