|
|
Vrije Universiteit Amsterdam > Blaise Pascal Instituut > Studiekring René Girard > Online teksten
Slachtoffers geven ons vrede
Gied ten Berge en Simon Simonse
Dit jaar hebben Pax Christi
en IKV 'religie en geweld' tot thematiek van de Vredesweek gekozen. Het is niet
toevallig dat je dan al snel René Girard op je weg vindt. Girard vindt dat
cultuur en religie vanouds in het teken staan van het geweld. Het historische
christendom ontsnapt hier niet aan. Toch ligt er in de oorspronkelijke
inspiratie van het joods-christelijke denken een kritiek op religieus geweld die
nog steeds niet door de geschiedenis ingehaald is. Girard laat zien dat deze
dieper graaft dan wat het moderne en postmoderne denken op dit punt te berde
brengt.
In het midden van de jaren '80 kwam in Nederland het werk van de Franse
literatuurcriticus en godsdienstfilosoof René Girard in de belangstelling. Er
was toen zelfs sprake van een kleine 'hype'. In Nederland werden Roel Kaptein en
André Lascaris belangrijke uitleggers van zijn geschriften.
Daarvoor werd het thema religie en geweld meestal alleen in moralistische zin
uitgewerkt: religies zijn te vaak verwikkeld in gewelddadige conflicten en dat
hoort niet. Dat is waar. En politiek kunnen en moeten we 'religieus' geweld ook
blijven ontmaskeren; door in conflicten de eigenlijke belanghebbenden bij geweld
en conflict aan te wijzen, zoals bepaalde militaire kringen in Indonesië'. Maar
is daarmee alles gezegd over religie en geweld in de Molukken, in Soedan, in het
Midden-Oosten en op de Balkan? En ons christelijk erfgoed? Op het eerste gezicht
vertoont het dezelfde verwarrende mengeling van aansporingen tot vrede en
medeplichtigheid aan oorlog als de andere godsdiensten. Is de vredesboodschap
slechts een toevallig element in de christelijke boodschap?
Gij zult niet begeren
Het startpunt van Girards denken is het begrip begeerte. Van de Tien Geboden is
het belangrijkste gebod volgens hem dan ook het laatste: Gij zult niet begeren.
Dit gaat terug op zijn ontdekking, dat de menselijke begeerte niet zozeer een
drift of neiging is, maar een kracht die ontstaat in de omgang van mensen met
elkaar. Begeerte speelt zich altijd af in een driehoek: tussen personen of
groepen en een begeerd object: eer, macht of bezit, dat dan de inzet wordt van
rivaliteit. Begeerte, zegt Girard, is in wezen een vorm van na-aperij: ik wil
iets, omdat een ander het ook wil.
Daarmee komen we bij Girards tweede kernbegrip: nabootsing, ofwel mimesis.
Degene die ik naboots, staat mij niet zomaar toe om het begeerde object te
krijgen, want hij wil het ook hebben! Ik heb dus een dubbele relatie tot 'de
ander': ik boots hem na èn hij staat mij in de weg. Hoe groter de begeerte naar
het object, hoe groter de weerstand van mijn obstakel-rivaal. Mijn rivaal en ik
hitsen elkaar op, we bootsen elkaar na, tot zelfs moord en doodslag erop volgen.
De dynamiek van de mimesis zorgt ervoor, dat steeds meer mensen, en uiteindelijk
iedereen bij het conflict betrokken raakt: iedereen aapt immers iedereen na.
Dat brengt ons bij het derde begrip: de zondebok. Wanneer het geweld tenslotte
iedereen omvat, zoekt het een uitweg door een slachtoffer aan te wijzen, bij
voorkeur degenen die er niet helemaal bij horen: vreemdelingen, vrouwen, zieken.
De gemeenschappelijke uitdrijving van het kwaad schept een nieuw
gemeenschapsbewustzijn. Vervolgens vindt een paradoxale omslag plaats: de
zondebok wordt vermythologiseerd tot 'verlosser' en 'bevrijder'. Hier begint
religie in de algemene zin van het woord: de verering van zondebokken als
'noodzakelijke' slachtoffers, omdat de cultuur anders aan het eigen geweld zou
bezwijken. In het religieuze offer wordt dit zondebokscenario herhaald,
tegenwoordig alleen op een beheerste, minder gewelddadige manier.
Volgens Girard is het fatale mechanisme van nabootsing wel degelijk omkeerbaar.
Deze omkering is voor hem dé essentie van de oorspronkelijke christelijke
boodschap. Het is Girards visie dat dankzij het Jodendom en het Christendom de
kritische herkenning van het zondebokmechanisme mogelijk is geworden. Dit begon
al met Abraham die door God gestopt werd bij het offeren van zijn eerstgeboren
zoon. En in het boek Job wordt verhaald van een man die het niet accepteert de
zondebok van zijn omgeving te zijn en God erbij roept als getuige. Jezus
doorbrak de laatste schakel van de fatale cyclus, door onschuldige zondebok te
zijn. Op Golgotha werd geen mensenoffer gebracht, maar werd 'het offer' voor
altijd ontmaskerd. Jezus keerde het geweld, door het met liefde te beantwoorden,
door het niet meer na te bootsen. Je moet niet andere mensen navolgen, zei hij,
maar God.
De eeuwige zondebok
Girards visie op geweld vinden wij van grote betekenis voor het vredeswerk. Zo
laat hij zien, dat daders en slachtoffers, die verwikkeld zijn in een mimetisch
geweldscomplex, pijlsnel van rol kunnen wisselen. Een vertrouwde notie als
'solidariteit met slachtoffers' vraagt daarom als norm veel meer historische
reserve dan lange tijd het geval was. Het ontwarren van religie en geweld,
begint dan ook met het ontmaskeren van de nabootsing.
De tweede stap is de ontmaskering van de zondebok. Vredeswerk vraagt om
alertheid bij elk geval van polarisatie en te opvallende eensgezindheid. De kans
is namelijk groot, om dan al snel een uitgestoten derde tegen te komen. Vroeger
waren dit voor de hand liggende groeperingen als ongelovigen, joden, seksueel
anders geaarden, enzovoorts. Het is nu moeilijker geworden 'de vrede van het
gedeelde slachtoffer' te vinden. Toch zijn we er nog steeds naar op zoek! Denk
eens aan de ongekende belangstelling voor de dood van Prinses Diana, of dichter
bij huis, aan de wijze van meeleven met de slachtoffers van recente rampen.
Ondanks de zinloze toevalligheid van deze gebeurtenissen, krijgen de
slachtoffers ervan een betekenis die ver uitstijgt boven hun onmiddellijke
omgeving. Het is ook opvallend met hoeveel ijver en emotie naar de 'daders'
gezocht wordt. In ons land is dat vaak het werk van actiegroepen of speciaal
ingestelde commissies en wordt gewoonlijk gekeken in de richting van!
overheidsorganen belast met de naleving van bepaalde regels. In de VS stapt men
al snel naar de rechter, wat veelal uitmondt in bizarre schadeclaims.
Wie werpt de eerste steen?
Zonder een mate van demonisering van de vijand èn de bevestiging van de
gewelddadige dood als subliem offer - van de gesneuvelden voor hun omgeving -
zouden veel oorlogen nooit gevochten kunnen worden. Internationale humanitaire
interventies verkennen de mogelijkheid oorlog te voeren voorbij dit
slachtofferdenken, maar worden op hun beurt toch ook vaak weer meegezogen in
mimetische patronen. De Golfoorlog was daar een voorbeeld van. De dood heeft
uiteindelijk geen zin en dus ook niet het 'bevrijdende geweld', zelfs niet het
'reddende geweld' en ook niet slachtofferen van de daders 'an-sich'. Het zijn
allemaal, min of meer begrijpelijke en vaak ook nog wel te rechtvaardigen
stappen in een nog steeds niet doorbroken spiraal. Het blijven op zichzelf even
zovele signalen van onvermogen tot vrede en verzoening. Pas het einde van de
'mimesis' ontneemt aan het geweld zijn uiteindelijke (waan)zin. Girard bestrijdt
overigens de (internationale) rechtsgang niet, maar aan de hand van zijn
geschriften doorzie je wel eerder de betrekkelijkheid ervan. Er kan ergens 'een
streep getrokken worden in het zand', maar ook het internationaal recht en de
rechters brengen uiteindelijk geen verlossing van het geweld. Er kunnen grote of
kleine daders worden gepakt, en de voorbeeldfunctie daarvan is niet zonder
belang, maar beslissend is de vraag waarom de 'mimetische' massa daarbij toch
altijd weer vrijuit gaat. Eerst 'de Serviërs' en toen 'de Albanezen'... Jezus
had daarom een heel andere benadering. Hij ging tussen de mensen zitten en vroeg
de executeurs de eerste steen te werpen, mits zij zonder zonden zouden zijn...
Het is een realistische benadering, waarin dragers van wat wij noemen 'local
capacities for peace' zich zullen herkennen. Bijvoorbeeld vrouwen in Soedan,
Ambon of Macedonië, die het mimetische gedrag van 'religieus geïnspireerde'
vechtersbazen doorzien en die de grenzen van godsdienstige, of etnische
groepsdwang durven over te steken! . Bij hen begint vrede pas echt.
Gied ten Berge en Simon Simonse
Drs. Gied ten Berge
en dr. Simon Simonse zijn werkzaam
bij Pax Christi Nederland: www.paxchristi.nl
|
|