Barbara Spruit
Een begrafenis van een veelbelovend politicus. De
minister-president gaat erheen in zijn dienstauto. De eerste burger van
Nederland, de man die acht jaar lang het land geleid heeft, Nederland heeft
vertegenwoordigd in het buitenland, de grote wereldleiders heeft ontmoet en het
volk heeft toegesproken, moet de kerk via de achteruitgang verlaten omdat
gevreesd wordt dat de massa die voor de kerk door dranghekken in toom gehouden
moet worden zijn doorgang niet met gepaste eerbied garandeert. Wat bezielt deze
mensen? Waarom treedt de politie niet op? Waarom kiest Kok de achteruitgang? Hoe
kan dit gebeuren? Wat verstaat men dan onder normen en waarden? Of wormen en
maden zoals Gerard Reve lang geleden al zei. Is dit thema origineel of relevant?
Wat in de tijd van 'De Avonden' door het conservatieve
establishment belangrijk gevonden werd, daar wilde iedere moderne en
vrijdenkende intellectueel toen juist vanaf. Tegenwoordig is het weer in om te
verlangen naar een maatschappij met een duidelijke gedragscode omdat er behoefte
is aan richting en er ontsporing dreigt. God is immers dood, we willen
consumeren, maken ons niet meer druk om anderen, als je jong bent ben je hip en
als je oud bent ben je lelijk, en autoriteiten zijn afgeschaft. Daarnaast is
onze samenleving bevolkt geraakt door mensen die er wel een duidelijk, door
religie gestuurd wereldbeeld op na houden: de moslims. Dat wordt als bedreigend
ervaren omdat niet-moslims daar niets meer tegenover weten te stellen.
Normen en waarden zijn universeel maar voor een groot
deel ook cultureel bepaald en tijdgebonden. Maar als er geen kerk meer is die
vertelt wat goed en kwaad is, als er geen autoriteiten meer zijn om te straffen
als het mis gaat, waaruit bestaat dan die cultuur? Dan blijft alleen de grondwet
over, gebaseerd op de Code Civil uit 1789 die werd opgesteld om burgerrechten
vast te leggen en burgers te beschermen voor een al te machtige staat. Door de
ontwikkelingen in de 20e eeuw heeft de overheid macht verloren en
lijkt de enige macht nog die van het geld te zijn. En als geld het enige
criterium is, als beslissingen worden gemaakt vanuit financiële motieven, met
andere woorden: als het geld de norm is geworden en waarde alleen nog wordt
uitgedrukt in geld, dan zijn er geen normen en waarden meer.
Valt de staat, de overheid, de politici wat te
verwijten? Het antwoord is JA. Ik zie om mij heen een maatschappij van
goedbedoelende mensen die door de politiek gedwongen worden mee te draaien in
een maatschappij die niet door hen gewild is. Enerzijds is er al jaren een hard
economisch beleid waardoor bijvoorbeeld alleenstaande moeders gedwongen worden
te gaan werken, vluchtelingen Nederland worden uitgezet en op grote schaal
voormalige overheidsbedrijven worden geprivatiseerd. Medische zorg is een
product geworden dat door managers in de markt wordt gezet met als gevolg dat
het een luxe is, alleen toegankelijk voor de rijken, in plaats van behorend tot
de eerste levensbehoeften. Ik kan morgen voor 19 euro naar Malaga vliegen maar
een tandarts is in heel Amsterdam niet meer beschikbaar. Idem voor het onderwijs
trouwens.
Aan de andere kant wordt er door de overheid
geconstateerd dat ouders steeds minder tijd aan hun kinderen besteden waardoor
zij een achterstand oplopen en eerder dreigen te ontsporen en tot crimineel
gedrag geneigd zijn. Kinderen zijn het afgelopen decennium tot consumenten
gemaakt: nu kijken ze te veel TV en worden ze te dik. Door stress zijn een groot
aantal werkenden in de WAO beland en de integratie van minderheden heeft
gefaald. Maar toen er een grote groep Nederlandse buurtbewoners de straat op
ging om tegen de uitzetting van hun Turkse buurman te protesteren werd hun actie
genegeerd: Gumus en zijn gezin moesten volgens de regels van het asielbeleid
Nederland verlaten. Hoezo geen normen en waarden? Er zijn veel meer voorbeelden
van dit soort tweeslachtige signalen die de overheid uitzendt: aan de ene kant
vrijheid blijheid (voor de economie), aan de andere kant het vermanende
vingertje en de afwezigheid van verantwoordelijkheid voor de schaduwzijden van
ongebreideld kapitalisme.
Politici dragen dus schuld, met een korte termijn visie
en een economisch beleid zonder verantwoordelijkheid voor de consequenties van
dat beleid. Maar er is nog een groep in de samenleving die het de afgelopen 15
jaar heeft laten afweten: de intellectuelen. De wetenschappers, kunstenaars,
schrijvers en hoogopgeleiden van dit land: de
elite, heeft plaats gemaakt voor het
volk, en die plaats hebben zij vrijwillig afgestaan.
Het is begin jaren '90 begonnen om bijvoorbeeld soaps
aan wetenschappelijk onderzoek te onderwerpen, om André Hazes dezelfde
kwaliteiten toe te dichten als Mozart, door aan de mening van Vanessa net zoveel
waarde te hechten als aan die van een gerenommeerde wetenschapper. Het resultaat
is pijnlijk: er is geen enkel literatuurprogramma meer op de televisie, iedere
kwaliteitskrant heeft een Magazine met het niveau van de Viva en deskundigen
mogen op televisie tussen de reclame door alleen in gewone-mensentaal de
uitkomsten van hun onderzoek samenvatten. Politici spreken in Jeugdjournaal-taal.
Intellectuelen buigen het hoofd en duiken weg als ze wordt verweten slechts voor
een selecte groep begrijpelijk te zijn, met als gevolg dat ze zich helemaal niet
meer laten horen. Want iedereen die iets vindt is gelijkwaardig geworden,
iedereen overschreeuwt elkaar en niemand komt daartegen in opstand.
Wat de waarden zijn van volwassen mensen, dat weet
niemand meer. Want deze maatschappij is gericht op genot en direct resultaat,
voortkomend uit het korte termijn denken dat hoort bij een marktgerichte houding
ten aanzien van alles. Volwassenen echter, en vooral intellectuelen, zouden
beter moeten weten: dat er collectieve inzet en offers vereist zijn, dat de mens
vaardigheden moet ontwikkelen en kennis vergaren, dat onmiddelijke en
kortstondige lustbevrediging niet de voldoening geeft die men zoekt. Dat vlijt,
concentratie en doorzettingsvermogen grote deugden zijn die nodig zijn om niet
alleen het eigenbelang te dienen maar het belang van een hele gemeenschap. Dat
het maken van beslissingen niet kan zonder nuance en diepgang. En dat de
minister-president van een beschaafd land in alle plechtigheid de kerk via het
voorportaal verlaat. Zo hoort het.