Mimesis

De term mimesis 'nabootsing, imitatie' heeft bij Girard een specifieke inhoud, verschillend van die bij andere auteurs. Traditioneel wordt mimesis vaak min of meer gelijkgesteld met representatie, maar bij hem is het een mechanisme, dat patronen van actie en interactie genereert. Mimesis vormt de persoonlijkheid en is van invloed op geloofsvoorstellingen, attitude, symbolische vormen, culturele praktijken en instituties.  

Imitatie van een ander

Centraal is de nauwe band tussen mimesis en le désir 'begeerte, verlangen': mensen ontwikkelen hun begeerten doordat zij anderen nabootsen in het zich toe-eigenen van objecten. Zij imiteren elkaar in hun verlangens daarnaar: via de begeerte van een ander zetten ze hun zinnen ergens op. Wij begeren niet spontaan, maar via een voorbeeld of model, dat reeds vóór ons bezit of begeert. Binnen de samenlevingsvormen die wij kennen is begeerte niet gegrond in een onafhankelijk begerend subject - ook al denken 'moderne mensen' van wel.  

Kinderen

Het mimetische gedrag begint in een mensenleven al vroeg. Willen kinderen die met poppen, blokken of autootjes spelen vaak niet juist dat hebben waar de ander net mee bezig is? Soms hebben ze de belangstelling voor stukken van hun eigen speelgoed totaal verloren, maar op het moment dat een vriendje er naar grijpt, herleeft de belangstelling ervoor. Zij verschillen daarin niet van de romanfiguur Swann uit de romancyclus (van Marcel Proust) A la recherche du temps perdu, wiens liefde voor Odette gevoed wordt door de belangstelling van een ander voor haar. Mensen hebben de begeerte van een ander nodig om er zeker van te zijn, dat wat ze begeren, ook inderdaad de moeite van het begeren waard is.  

Romantische leugen

In Girards gedachtegang ligt mimesis aan de basis van onze cultuur. De 'romantische leugen' waar de titel van zijn eerste boek op doelt, is dat wij menen authentiek te zijn. Een illusie, want wat ons drijft, is bemiddeld. Dat kan een bemiddeling van buitenaf zijn (men kiest uit boeken een model), het kan ook iemand in de directe omgeving betreffen: iemand tegen wie men opziet. De literatuur kan ons deze processen laten zien, waarmee ze de 'romaneske waarheid' onthult. Don Quichotte leeft niet vanuit zichzelf, maar vanuit de nabootsing van zijn model, een ridder. Hij kijkt naar zijn omgeving met de blik van een ander en ziet dingen die er voor de mensen in zijn omgeving niet zijn.  

Dubbele driehoek

Paolo en Francesca, de overspelige geliefden uit Dante's Inferno, lezen in de Lancelot over een ridder en een koningin. Sinds de negentiende eeuw ligt de nadruk op de 'spontaneïteit van hun liefde', waarmee ze menselijke en goddelijke wetten zouden trotseren. Maar als we terugkeren naar de oorsprong van de passie, zoals Francesca deze zelf vertelt aan de ik-figuur van het dichtwerk, dan leest men dat de eerste kus van de geliefden die van hun modellen navolgt. Francesca zegt het zelf aan het einde van haar verhaal: "Galeotto was het boek en degene die het schreef bracht ons tot elkaar / die dag lazen wij niet verder." Door de nadruk die in de romantische traditie op het laatste vers werd gelegd, is het nabootsende karakter van de liefde verdoezeld.  

Hedonia

Een recent voorbeeld uit de Nederlandse literatuur is te vinden in Hedonia van Kees van Kooten. De hoofdpersoon in dit boek raakt bezeten van de gedachte dat zijn vrouw een verhouding zal krijgen met de filmer en komiek Woody Allen, in zekere zin een rivaal. De begeerte naar haar wordt daardoor steeds sterker.